अमेरिकाले इरानमाथि फेरि गर्‍यो सैन्य आक्रमण, हर्मुज घटनापछि युद्धविराम थप संकटमा

काठमाडौं । मध्यपूर्वमा कायम गरिएको युद्धविराम फेरि गम्भीर संकटमा परेको छ। हर्मुज जलडमरूमध्यमा एक व्यापारिक मालवाहक जहाजमाथि ड्रोन आक्रमण भएपछि अमेरिकाले इरानका विभिन्न सैन्य संरचनामाथि लक्षित हवाई आक्रमण गरेको छ। यस घटनाले केही दिनदेखि वार्ता र कूटनीतिक संवादमार्फत शान्तितर्फ अघि बढिरहेको अमेरिका–इरान सम्बन्धलाई पुनः तनावपूर्ण मोडमा पुर्‍याएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानले युद्धविरामको “गम्भीर उल्लंघन” गरेको आरोप लगाउँदै त्यसको उचित जवाफ दिइने चेतावनी दिएका थिए। त्यसको केही समयपछि अमेरिकी सेनाले इरानको तटीय क्षेत्रमा रहेका मिसाइल भण्डारण केन्द्र, ड्रोन सञ्चालन पूर्वाधार तथा तटीय राडार प्रणालीमाथि लक्षित हवाई आक्रमण गरेको पुष्टि गरेको छ।

अमेरिकी केन्द्रीय कमाण्ड (CENTCOM) का अनुसार हर्मुज जलडमरूमध्यमा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक जहाजमाथि भएको ड्रोन आक्रमण अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री आवागमनमाथिको अस्वीकार्य आक्रमण भएकाले त्यसको प्रतिकारस्वरूप कारबाही गरिएको हो। सेनाले समुद्री व्यापारलाई सुरक्षित राख्न र हर्मुज हुँदै यात्रा गर्ने जहाजहरूको सुरक्षामा निरन्तर सहयोग गर्ने जनाएको छ।

हर्मुजमा मालवाहक जहाजमाथि ड्रोन आक्रमण

सिंगापुरको झण्डा बोकेको Ever Lovely नामक मालवाहक जहाज ओमान नजिक हर्मुज जलडमरूमध्य पार गरिरहेको बेला एकतर्फी आक्रमणकारी ड्रोनले प्रहार गरेको थियो। जहाजमा सामान्य क्षति पुगे पनि चालकदलका सबै सदस्य सुरक्षित रहेको जहाज सञ्चालक कम्पनीले जनाएको छ।

बेलायती समुद्री सुरक्षा निकायका अनुसार जहाज अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा सिफारिस गरिएको सुरक्षित मार्गमै यात्रा गरिरहेको अवस्थामा आक्रमण भएको थियो। घटनापछि संयुक्त राष्ट्रसंघअन्तर्गतको अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री संगठन (IMO) ले युद्धका कारण उक्त क्षेत्रमा अलपत्र परेका हजारौँ नाविकलाई उद्धार गर्ने तयारीसमेत अस्थायी रूपमा स्थगित गरेको छ।

इरानको कडा प्रतिक्रिया

अमेरिकी हवाई आक्रमणपछि इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (IRGC) ले अमेरिका आफैंले युद्धविरामको उल्लंघन गरेको आरोप लगाएको छ। इरानले जहाजको बहानामा आफ्नो तटीय क्षेत्रमा हवाई आक्रमण गरिएको दाबी गर्दै यस्ता कारबाही दोहोरिए त्यसको अझ व्यापक र कठोर जवाफ दिइने चेतावनी दिएको छ।

IRGC ले इजरायलमाथि पनि लेबनानमा जारी युद्धविराम उल्लंघन गरेको आरोप लगाएको छ। यद्यपि अमेरिका र इजरायलले यसबारे तत्काल कुनै प्रतिक्रिया सार्वजनिक गरेका छैनन्।

वार्ताको बीचमै फेरि सैन्य कारबाही

गत जुन १७ मा अमेरिका र इरानबीच १४ बुँदे समझदारीमार्फत युद्ध अन्त्य गर्ने सहमति भएको थियो। उक्त सहमतिअनुसार इरानले कम्तीमा ६० दिनसम्म हर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै आवतजावत गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक जहाजहरूको सुरक्षित आवागमन सुनिश्चित गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको थियो।

तर पछिल्ला घटनाले उक्त सहमतिको कार्यान्वयनमै प्रश्न उठाएको छ। अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले यदि समझदारी कार्यान्वयनका विषयमा इरानलाई कुनै असन्तुष्टि भए संवादमार्फत समाधान खोज्नुपर्ने उल्लेख गर्दै “हिंसाको जवाफ हिंसाले नै दिइनेछ” भन्ने चेतावनी दिएका छन्।

उता इरानी संसदको राष्ट्रिय सुरक्षा आयोगका प्रमुख इब्राहिम अजीजीले भने अमेरिका वार्ताको प्रक्रियामै पुनः सैन्य आक्रमणमा उत्रिएको आरोप लगाएका छन्। उनले यस्तो कदमले क्षेत्रीय तनाव झन् बढाउने र यसको परिणाम अमेरिकाले नै भोग्नुपर्ने दाबी गरेका छन्।

ट्रम्पको कडा चेतावनी

ह्वाइट हाउसमा सञ्चारकर्मीहरूसँग कुरा गर्दै राष्ट्रपति ट्रम्पले इरानविरुद्ध थप कारबाही हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्नमा प्रत्यक्ष उत्तर नदिए पनि “छिट्टै थाहा पाउनुहुनेछ” भन्दै संकेत गरेका थिए।

उनले हर्मुजमा भएको ड्रोन आक्रमणलाई अस्वीकार्य भन्दै इरानले यस्तो कदम चाल्नु नहुने बताएका छन्। केही दिनअघि मात्रै ट्रम्पले इरानसँगको वार्ता सकारात्मक दिशातर्फ अघि बढिरहेको र हर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै जाने जहाजहरूमाथि कुनै शुल्क नलगाइने प्रतिबद्धता इरानले जनाएको बताएका थिए। उनले त्यो प्रतिबद्धता झुटो सावित भए वार्ता तत्काल अन्त्य हुने चेतावनी पनि दिएका थिए।

हर्मुज जलडमरूमध्य फेरि विश्वको केन्द्रमा

विश्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ऊर्जा ढुवानी मार्गमध्ये एक मानिने हर्मुज जलडमरूमध्यबाट दैनिक ठूलो परिमाणमा कच्चा तेल, प्राकृतिक ग्यास तथा अन्य अत्यावश्यक वस्तु विश्व बजारमा पुग्ने गर्छ। यस क्षेत्रमा अस्थिरता बढेसँगै अन्तर्राष्ट्रिय तेल बजारमा पुनः मूल्य वृद्धि हुने चिन्ता बढ्न थालेको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार अमेरिका र इरानबीचको पछिल्लो सैन्य टकराव सीमित प्रतिकारमै रोकिन्छ वा अझ व्यापक क्षेत्रीय द्वन्द्वमा परिणत हुन्छ भन्ने विषयले आगामी केही दिनमा मध्यपूर्वको सुरक्षा अवस्था, विश्व ऊर्जा बजार तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्नेछ।