अमेरिका र इरानबीच बढ्दो तनावबीच दुवै देशका वरिष्ठ अधिकारीहरू ओमान पुगेका छन्। यी छलफलहरू सम्भावित सैन्य टकरावको आशंकाले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई चिन्तित बनाइरहेका बेला अघि बढाइएका हुन्। पछिल्लो महिनामा इरानभरि फैलिएका सरकारविरोधी प्रदर्शनहरूलाई बलपूर्वक दबाइएपछि अमेरिका नेतृत्वमा मध्यपूर्वमा सैनिक उपस्थिति बढाइएसँगै अवस्था झन् जटिल बनेको छ। मानवअधिकार संस्थाहरूका अनुसार ती प्रदर्शनहरूमा हजारौँ मानिसको ज्यान गएको छ। छलफलहरू अप्रत्यक्ष रूपमा भइरहेको अनुमान गरिए पनि यसको दायरा र एजेन्डा स्पष्ट छैन। दुवै पक्षबीच गहिरो अविश्वास कायमै रहेकाले सहमतिको बाटो सहज देखिँदैन। तर सफल भएमा यसले औपचारिक वार्ताको ढाँचा तयार पार्ने अपेक्षा गरिएको छ।

अमेरिकाले इरानलाई आणविक कार्यक्रम स्थगित गर्न, संवर्धित युरेनियमको भण्डार त्याग्न, ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र कार्यक्रम सीमित गर्न, क्षेत्रीय सशस्त्र समूहहरूलाई दिइँदै आएको समर्थन रोक्न र आफ्ना नागरिकहरूमाथि भइरहेको व्यवहार सुधार्न दबाब दिँदै आएको छ। तर इरानले छलफललाई केवल आणविक विषयमा सीमित राख्ने अडान लिएको छ। यी मतभेद समाधान भएका छन् वा छैनन् भन्ने अझै खुल्न बाँकी छ। ओमानले जानकारी दिएअनुसार शुक्रबार बिहान त्यहाँका विदेशमन्त्रीले इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराघची, अमेरिकी विशेष दूत स्टिभ विटकफ तथा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पका ज्वाइँ र दूत जार्ड कुश्नरसँग छुट्टाछुट्टै भेटवार्ता गरेका थिए। ओमानका अनुसार ती परामर्शहरू कूटनीतिक तथा प्राविधिक वार्ता पुनः सुरु गर्न आवश्यक वातावरण बनाउनेतर्फ केन्द्रित थिए। अमेरिका–इरानबीच आणविक विषयमा अन्तिमपटक वार्ता जून २०२५ का लागि तय गरिएको थियो, तर इसरायलले इरानमाथि अचानक आक्रमण गरेपछि त्यो प्रक्रिया भङ्ग भएको थियो।

हालैका हप्ताहरूमा ट्रम्पले सम्झौता नभए इरानमाथि बम आक्रमण गर्ने चेतावनी दिएका छन्। त्यससँगै अमेरिकाले हजारौँ सैनिक, युद्धपोत, विमानवाहक जहाज र लडाकु विमानहरू मध्यपूर्वमा तैनाथ गरेको छ। इरानले पनि आक्रमण भए कडा जवाफ दिने चेतावनी दिँदै क्षेत्रका अमेरिकी सैन्य अड्डा र इसरायललाई निशाना बनाउने बताएको छ। इरानका लागि यी छलफलहरू अमेरिकी सैन्य कारबाही टार्ने अन्तिम अवसर हुन सक्ने विश्लेषकहरूको भनाइ छ। उनीहरूका अनुसार सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिपछि सत्ता सम्हालेको शासन अहिले सबैभन्दा कमजोर अवस्थामा छ। आर्थिक संकटका कारण चर्किएका प्रदर्शनहरूमा प्रदर्शनकारीहरूले इस्लामिक गणतन्त्रको अन्त्यको माग गरेका थिए। वासिङ्टनस्थित ह्युमन राइट्स एक्टिभिस्ट्स न्युज एजेन्सीका अनुसार कम्तीमा ६,८८३ जनाको मृत्यु पुष्टि भएको छ, यद्यपि वास्तविक संख्या अझ धेरै हुन सक्ने चेतावनी दिइएको छ। ५० हजारभन्दा बढी मानिस पक्राउ परेका बताइएको छ।

यस संकटसँगै इरानको आणविक कार्यक्रम पुनः अन्तर्राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा आएको छ। इरानले आफ्नो कार्यक्रम शान्तिपूर्ण प्रयोजनका लागि भएको दाबी गर्दै आएको छ, तर अमेरिका र इसरायलले यसलाई आणविक हतियार विकासतर्फको प्रयासका रूपमा लिँदै आएका छन्। इरानले आफ्नै भूमिमा युरेनियम संवर्धन गर्ने अधिकार रहेको बताउँदै करिब ४०० केजी उच्च संवर्धित युरेनियम तेस्रो देशमा सार्नुपर्ने माग अस्वीकार गरेको छ। उसले गत वर्षका अमेरिकी आक्रमणपछि संवर्धन गतिविधि रोकिएको दाबी पनि गरेको छ। इरानी अधिकारीहरूले केही रियायतका संकेत दिएका छन्, जसमा क्षेत्रीय स्तरमा युरेनियम संवर्धनका लागि साझा कन्सोर्टियम बनाउने प्रस्तावसमेत पर्छ। तर ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र कार्यक्रम सीमित गर्ने र हमास, हिज्बुल्लाह, इराकी मिलिसिया तथा यमनका हुथीहरू समेटिएको ‘प्रतिरोधको धुरी’ भनिने गठबन्धनलाई समर्थन बन्द गर्ने मागलाई इरानले आफ्नो सार्वभौमिकतामाथिको हस्तक्षेप भन्दै अस्वीकार गरेको छ।

मंगलबार इरानी राष्ट्रपति **मसुद पेजेशकियान**ले उपयुक्त वातावरण बने निष्पक्ष र समानतामूलक वार्ता अघि बढाउन अराघचीलाई निर्देशन दिएको बताएका थिए। इरानले वार्तामा मुख्य रूपमा अर्थतन्त्रलाई जर्जर बनाइरहेका प्रतिबन्ध हटाउन माग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ, यद्यपि शासनविरोधीहरूका अनुसार त्यसले सत्ताधारी धर्मगुरुहरूलाई जीवनरेखा दिनेछ। अमेरिकाका लागि पनि यी छलफलहरू, नतिजा जे भए पनि, सैन्य धम्कीबाट बाहिरिने कूटनीतिक बाटो बन्न सक्ने देखिन्छ। क्षेत्रीय मुलुकहरू भने अमेरिकी आक्रमणले इरानमा दीर्घकालीन अराजकता वा व्यापक युद्ध निम्त्याउन सक्ने भन्दै चिन्तित छन्। उनीहरूका अनुसार हवाई आक्रमण मात्रले इरानी नेतृत्व ढाल्न सम्भव छैन।

इरानका सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह अली खामेनी चिन्तित हुनुपर्ने हो कि भन्ने प्रश्नमा ट्रम्पले हालै ‘उनी निकै चिन्तित हुनुपर्छ’ भन्ने प्रतिक्रिया दिएका थिए। अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले पनि अर्थपूर्ण उपलब्धिका लागि वार्ता आणविक विषयभन्दा बाहिर जानुपर्ने बताएका छन्। यी वार्ताहरू सुरुमा इस्तानबुलमा गर्ने योजना भए पनि अन्तिम समयमा इरानको आग्रहमा स्थान ओमान सारिएको थियो र सहभागीहरूलाई इरानी तथा अमेरिकी अधिकारीहरूमै सीमित गरिएको थियो। मिस्र, टर्की र कतारको पहलमा अघि बढाइएको यो प्रयासले तनाव कम गर्ने अपेक्षा गरिए पनि यसको परिणाम अझै अनिश्चित छ।