– रामप्रसाद खनाल

करिब चार दशकको पत्रकारिता यात्रामा मैले अनेकौँ आरोह, अवरोह, परिवर्तन, चुनौती र अनुभवहरू सँगालेको छु। यो लामो यात्राले मलाई सिकाएको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पाठ के हो भने पत्रकारिता हतारमा गरिने काम होइन। अनुमानका भरमा, एकतर्फी कुरा सुनेर, कसैको आरोपलाई नै अन्तिम सत्य मानेर वा भावनामा बगेर समाचार लेख्नु हुँदैन। त्यस्तै, कुनै विषयको वास्तविकता नबुझी तत्काल धारणा बनाउनु पनि उचित हुँदैन। सत्यको खोजी, तथ्यको परीक्षण, निष्पक्षता, सन्तुलन, जिम्मेवारी र मानवीय संवेदनशीलता नै पत्रकारिताका आधारभूत मूल्य हुन्। हामीलाई हाम्रा अग्रज पत्रकारहरूले सिकाएको पत्रकारिताको मूल धर्म पनि यही हो।

पत्रकार पत्रकार नै बन्नुपर्छ। पत्रकार आफैँ प्रहरी, आफैँ अनुसन्धानकर्ता, आफैँ वकिल र आफैँ न्यायाधीश बन्न खोज्नु हुँदैन। पत्रकारको काम प्रश्न उठाउने हो, जवाफ खोज्ने हो, तथ्य सार्वजनिक गर्ने हो, समाजलाई सुसूचित गर्ने हो र सम्बन्धित निकायलाई जवाफदेही बनाउन मद्दत गर्ने हो। कसैलाई आरोप लागेकै आधारमा दोषी घोषणा गर्ने, कसैको व्यक्तिगत प्रतिष्ठामाथि प्रहार गर्ने, चरित्रहत्या गर्ने वा सार्वजनिक रूपमा कसैलाई अपराधी करार गर्ने अधिकार पत्रकारलाई छैन। आरोप र प्रमाण फरक कुरा हुन्। शङ्का र सत्य फरक कुरा हुन्। अनुसन्धान र न्यायिक फैसला पनि फरक कुरा हुन्। यी आधारभूत भिन्नताहरू बुझ्न सकिएन भने पत्रकारिता न्यायको पक्षमा उभिने माध्यम बन्नुको सट्टा अन्यायको एउटा औजार बन्न सक्छ।

समाचार लेख्दा समाचारमा हुनुपर्ने तथ्य, प्रमाण, सम्बन्धित सबै पक्षको भनाइ र आवश्यक पृष्ठभूमिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। विचार लेख्दा पनि तथ्यलाई तोडमोड गरेर आफ्नो आग्रह प्रमाणित गर्ने प्रयास गर्नु हुँदैन। समाचार र विचार फरक विधा हुन्। समाचारमा व्यक्तिगत आग्रह र पूर्वाग्रह हाबी हुनु हुँदैन भने विचारमा पनि सत्यप्रतिको इमानदारी छुट्नु हुँदैन। सन्तुलनको अर्थ सबै पक्षका दाबीलाई बराबर सत्य मान्नु होइन, बरु उपलब्ध प्रमाणको निष्पक्ष परीक्षण गर्दै आरोपित वा आलोचित पक्षलाई पनि उचित जवाफ दिने अवसर प्रदान गर्नु हो। प्रमाणित तथ्यलाई अस्पष्ट बनाउनु र अप्रमाणित आरोपलाई तथ्य बनाएर प्रस्तुत गर्नु दुवै पत्रकारिताका कमजोरी हुन्।

अहिले नेपालमा मात्र होइन, विश्वभर सञ्चार र सूचनाको संसारमा अभूतपूर्व परिवर्तन आएको छ। कुनै समय एउटा समाचार प्रकाशित गर्नुअघि सम्पादक, समाचार प्रमुख र सम्बन्धित पत्रकारबीच लामो छलफल हुन्थ्यो। तथ्य जाँचिन्थ्यो, स्रोतको विश्वसनीयता परीक्षण गरिन्थ्यो, सम्बन्धित पक्षको प्रतिक्रिया लिइन्थ्यो र समाचारले पार्न सक्ने प्रभावबारे सोचिन्थ्यो। आज प्रविधिले सूचना प्रवाहलाई अत्यन्त तीव्र बनाएको छ। मोबाइल फोन, सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन सञ्चारमाध्यम र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सूचना उत्पादन र प्रसारणको स्वरूप बदलिदिएका छन्। यो परिवर्तन आफैँमा नराम्रो होइन। यसले जनताको सूचना पाउने अधिकारलाई विस्तार गरेको छ। तर यही प्रविधिको दुरुपयोगले गलत सूचना, भ्रम, अफवाह, चरित्रहत्या र सामाजिक ध्रुवीकरणका गम्भीर चुनौतीहरू पनि जन्माएको छ।

आज कसैले सामाजिक सञ्जालमा एउटा आरोप लेखिदिन्छ, अर्कोले त्यसलाई तथ्य नबुझी साझा गरिदिन्छ, तेस्रोले आफ्नै व्याख्या थपिदिन्छ र केही समयमै त्यो विषय हजारौँ मानिससम्म पुग्छ। त्यसपछि सुरु हुन्छ आरोप, प्रत्यारोप, गालीगलौज, अपमान र सार्वजनिक रूपमा कसैलाई दोषी ठहर गर्ने प्रतिस्पर्धा। वास्तविकता के हो, आरोपको आधार के हो, प्रमाण के छ, सम्बन्धित व्यक्तिको भनाइ के छ र कानुनी अवस्था के छ भन्ने विषयमा धेरैलाई चासो नै हुँदैन। कतिपय अवस्थामा सत्य सार्वजनिक हुनुअघि नै असत्यले समाजमा गहिरो प्रभाव पारिसकेको हुन्छ।

हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने एउटा गलत समाचार, एउटा आधारहीन आरोप, एउटा भ्रामक भिडियो वा एउटा गैरजिम्मेवार अभिव्यक्तिले कसैको वर्षौँको मेहनत, प्रतिष्ठा, पारिवारिक सम्बन्ध, पेशागत भविष्य र मानसिक शान्ति समाप्त पार्न सक्छ। कसैको सामाजिक प्रतिष्ठा निर्माण हुन दशकौँ लाग्न सक्छ, तर त्यसलाई ध्वस्त पार्न केही मिनेटको गैरजिम्मेवार अभिव्यक्ति पर्याप्त हुन सक्छ। पछि आरोप गलत प्रमाणित भए पनि त्यसले पुर्‍याएको क्षति पूर्ण रूपमा सच्याउन सधैँ सम्भव हुँदैन।

मैले पत्रकारितामा बिताएका वर्षहरूमा समाजका धेरै परिवर्तन देखेको छु। राजनीतिक व्यवस्था फेरिएको देखेको छु, सरकारहरू बनेको र ढलेको देखेको छु, शक्तिशाली भनिएका व्यक्तिहरूको उदय र पतन देखेको छु। आरोप लागेका कतिपय मानिस पछि निर्दोष प्रमाणित भएका उदाहरण पनि देखेको छु। कुनै समय व्यापक चर्चा पाएका विषय पछि वास्तविकताभन्दा फरक देखिएका घटनाहरू पनि अनुभव गरेको छु। यस्ता अनुभवले मलाई सिकाएको छ कि लोकप्रियताको लहर, भीडको आवाज र तत्कालको उत्तेजनालाई सधैँ सत्यको पर्याय मान्न सकिँदैन।

अझ दुःखलाग्दो कुरा त के छ भने अहिले कतिपय मानिसलाई कसैमाथि आरोप लगाउन प्रमाण चाहिँदैन, तर कसैको निर्दोषिता स्वीकार गर्न अनेक बहाना चाहिन्छ। आफूलाई मन नपरेको व्यक्ति भए आरोप सत्य होस् वा असत्य, तुरुन्त विश्वास गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। आफूलाई मन परेको व्यक्ति भए गम्भीर प्रश्न उठ्दा पनि त्यसलाई स्वीकार गर्न नचाहने मानसिकता देखिन्छ। राजनीतिक आस्था, व्यक्तिगत सम्बन्ध, समूहगत स्वार्थ र भावनात्मक आग्रहका आधारमा सत्य र असत्य छुट्याउने यस्तो प्रवृत्तिले समाजलाई न्यायपूर्ण बनाउँदैन।

हामी लोकतन्त्र, विधिको शासन, स्वतन्त्र न्यायपालिका, मानवअधिकार र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको कुरा गर्छौँ। तर व्यवहारमा कहिलेकाहीँ हामी आफैँ ती मूल्यहरूको विपरीत दिशातर्फ अघि बढिरहेका हुन्छौँ। कुनै व्यक्तिमाथि आरोप लाग्नेबित्तिकै उसलाई सार्वजनिक रूपमा अपराधी घोषणा गर्ने, उसका परिवारका सदस्यसम्मलाई अपमान गर्ने, सामाजिक बहिष्कारको अभियान चलाउने र उसमाथि कारबाहीको माग गर्दै उत्तेजना फैलाउने प्रवृत्ति लोकतान्त्रिक संस्कार होइन। कानुनअनुसार अनुसन्धान हुनुपर्छ, दोषीले सजाय पाउनुपर्छ र पीडितले न्याय पाउनुपर्छ। तर न्यायको माग गर्ने नाममा कसैको न्याय पाउने अधिकार खोसिनु हुँदैन।

यसको अर्थ गलत काम गर्नेहरूलाई प्रश्न गर्न नहुने, भ्रष्टाचारको विरोध गर्न नहुने, सार्वजनिक पदमा बसेका व्यक्तिहरूको आलोचना गर्न नहुने वा पीडितको आवाज उठाउन नहुने भन्ने कदापि होइन। बरु पत्रकारिता र सचेत नागरिकको जिम्मेवारी नै अन्याय, भ्रष्टाचार, शोषण, विभेद, दमन र शक्तिको दुरुपयोगविरुद्ध तथ्यका आधारमा आवाज उठाउनु हो। तर आवाज उठाउँदा पनि सत्य, प्रमाण, नैतिकता र कानुनी प्रक्रियाको सम्मान हुनुपर्छ। निर्दोषलाई बचाउने संवेदनशीलता र दोषीलाई जवाफदेही बनाउने साहस एकअर्काका विरोधी होइनन्। यी दुवै न्यायपूर्ण समाजका अपरिहार्य पक्ष हुन्।

आज एउटा अर्को समस्या पनि देखिएको छ। हामी धेरैजसो सुन्नभन्दा बोल्न, बुझ्नभन्दा प्रतिक्रिया दिन र अध्ययन गर्नभन्दा निर्णय सुनाउन हतारिन्छौँ। कुनै घटना सार्वजनिक भएपछि त्यसको सम्पूर्ण पृष्ठभूमि नबुझ्दै सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो फैसला सुनाइदिन्छौँ। कसैले लेखेको एउटा वाक्य, बोलेको एउटा शब्द वा भिडियोको केही सेकेन्डको अंशलाई मात्र आधार बनाएर उसको सम्पूर्ण चरित्र र जीवनको मूल्याङ्कन गर्न थाल्छौँ। कहिलेकाहीँ मूल सन्दर्भ हटाएर प्रस्तुत गरिएका सामग्रीका कारण वास्तविक अर्थ नै उल्टिन सक्छ। प्रविधिको यो युगमा दृश्य र आवाजसमेत सम्पादन वा कृत्रिम रूपमा निर्माण गर्न सकिने भएकाले हामी पहिलेभन्दा अझ बढी सचेत हुनुपर्ने आवश्यकता छ।

विशेष गरी पत्रकार, सम्पादक, लेखक, कलाकार, बुद्धिजीवी, राजनीतिकर्मी, सामाजिक अभियन्ता र सार्वजनिक जीवनमा सक्रिय व्यक्तिहरूले आफ्ना शब्दप्रति थप जिम्मेवार हुनुपर्छ। किनकि उनीहरूले बोलेका वा लेखेका कुरा सामान्य व्यक्तिगत संवादमा मात्र सीमित रहँदैनन्। तिनले जनमत निर्माण गर्छन्, सामाजिक दृष्टिकोण प्रभावित गर्छन् र कतिपय अवस्थामा संस्थागत निर्णय तथा व्यक्तिको भविष्यमा समेत असर पार्न सक्छन्। सार्वजनिक प्रभाव जति ठूलो हुन्छ, नैतिक जिम्मेवारी पनि त्यति नै ठूलो हुनुपर्छ।

सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने प्रत्येक नागरिकले पनि आफूलाई पूर्ण रूपमा जिम्मेवारीमुक्त ठान्नु हुँदैन। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता लोकतन्त्रको अमूल्य उपलब्धि हो, तर यसको प्रयोग गर्दा अरूको प्रतिष्ठा, गोपनीयता, सुरक्षा र अधिकारप्रति संवेदनशील हुन आवश्यक छ। स्वतन्त्रताको अर्थ जे मन लाग्यो त्यही लेख्ने, कसैलाई मनपरी गाली गर्ने, प्रमाणबिना आरोप लगाउने वा अरूको जीवनसँग खेल्ने छुट होइन। अधिकारसँगै जिम्मेवारी पनि जोडिएको हुन्छ भन्ने कुरा हामीले बिर्सनु हुँदैन।

हामीले आलोचना गर्न सिक्नुपर्छ, तर अपमान गर्न होइन। प्रश्न गर्न सिक्नुपर्छ, तर प्रमाणबिना दोषी घोषित गर्न होइन। असहमति व्यक्त गर्न सिक्नुपर्छ, तर शत्रुता फैलाउन होइन। गल्ती औँल्याउन सक्नुपर्छ, तर कसैलाई सुधारको अवसर नै नदिने गरी समाप्त पार्ने मानसिकता राख्नु हुँदैन। कुनै व्यक्तिको विचारसँग असहमत हुनु र उसको अस्तित्व नै अस्वीकार गर्नु फरक कुरा हुन्। सभ्य समाजले विचारको प्रतिवाद तर्कले गर्छ, तथ्यले गर्छ, प्रमाणले गर्छ, गाली र चरित्रहत्याले होइन।

कुनै समाचार गलत प्रकाशित भएको थाहा पाएपछि त्यसलाई सच्याउनु पत्रकारको कमजोरी होइन, इमानदारी हो। कुनै आरोप आधारहीन प्रमाणित भएपछि आफ्नो पुरानो धारणा परिवर्तन गर्नु पराजय होइन, परिपक्वता हो। गल्ती स्वीकार गर्न सक्ने मानिस कमजोर हुँदैन। बरु आफ्नो गल्तीलाई सही साबित गर्न निरन्तर असत्यको सहारा लिने प्रवृत्तिले व्यक्तिको विश्वसनीयता समाप्त पार्छ। समाचार प्रकाशित गरेजत्तिकै महत्त्वका साथ आवश्यक सुधार, स्पष्टीकरण र खण्डन प्रकाशित गर्ने संस्कार पत्रकारितामा विकास हुनुपर्छ।

हामीले पीडितको पीडा बुझ्नुपर्छ, तर आरोपित व्यक्तिको अधिकार पनि बिर्सनु हुँदैन। कसैले अन्याय भोगेको छ भने उसको आवाजलाई स्थान दिनुपर्छ, तर आरोपको निष्पक्ष परीक्षण पनि आवश्यक हुन्छ। कसैमाथि गम्भीर आरोप लागेको छ भने त्यसको अनुसन्धान हुनुपर्छ, तर अनुसन्धान पूरा नहुँदै भीडको दबाबमा फैसला सुनाउने प्रवृत्ति खतरनाक हुन्छ। न्यायको उद्देश्य बदला लिनु होइन, सत्य पत्ता लगाउनु, पीडितलाई न्याय दिनु र कानुनअनुसार जिम्मेवारी निर्धारण गर्नु हो।

अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, कुनै पनि सार्वजनिक विवादमा सम्बन्धित व्यक्तिको परिवार, बालबालिका, वृद्ध अभिभावक वा घटनासँग असम्बन्धित आफन्तलाई अनावश्यक रूपमा तान्नु मानवीय दृष्टिले अनुचित हुन्छ। कसैमाथिको आरोपका कारण उसका सन्तानले अपमान भोग्नुपर्ने, परिवारले असुरक्षा महसुस गर्नुपर्ने वा निर्दोष आफन्तले सामाजिक बहिष्कार सहनुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्नु न्याय होइन। यस्तो व्यवहारले समस्याको समाधान गर्दैन, बरु नयाँ पीडा र अन्याय उत्पन्न गर्छ।

आजको समाजलाई केवल धेरै बोल्ने मानिस होइन, जिम्मेवार ढङ्गले बोल्ने मानिस चाहिएको छ। केवल छिटो समाचार दिने सञ्चारमाध्यम होइन, सही समाचार दिने सञ्चारमाध्यम चाहिएको छ। केवल उत्तेजक शीर्षक होइन, वास्तविकता बुझाउने सामग्री चाहिएको छ। केवल आरोप लगाउने साहस होइन, तथ्य जाँच्ने धैर्य पनि चाहिएको छ। केवल अरूका कमजोरी देखाउने दृष्टि होइन, आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्ने इमानदारी पनि चाहिएको छ।

कतिपय मानिसलाई लाग्न सक्छ, सावधानी अपनाउँदा समाचार ढिलो हुन्छ, प्रतिक्रिया ढिलो हुन्छ वा सामाजिक सञ्जालमा चर्चा कम हुन्छ। तर केही समय ढिलो भएर सत्य प्रकाशित हुनु, हतारमा असत्य फैलाउनुभन्दा धेरै राम्रो हो। पत्रकारिताको मूल्य समाचार कति छिटो प्रकाशित भयो भन्ने कुराले मात्र निर्धारण गर्दैन। त्यो समाचार कति तथ्यपरक, सन्तुलित, विश्वसनीय, निष्पक्ष र समाजका लागि उपयोगी छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ। क्षणिक लोकप्रियताभन्दा दीर्घकालीन विश्वसनीयता धेरै ठूलो सम्पत्ति हो।

म आज पनि पत्रकारितालाई केवल पेशा होइन, सामाजिक उत्तरदायित्व ठान्छु। कलमको शक्ति ठूलो छ, तर त्यसको सही प्रयोग अझ ठूलो कुरा हो। कलमले अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउन सक्छ, सत्यलाई उजागर गर्न सक्छ, समाज परिवर्तन गर्न सक्छ र पीडितलाई न्यायको ढोकासम्म पुर्‍याउन सहयोग गर्न सक्छ। तर त्यही कलम गैरजिम्मेवार भयो भने निर्दोषको प्रतिष्ठा नष्ट गर्न, समाजमा भ्रम फैलाउन र मानिसहरूबीच घृणा उत्पन्न गर्न पनि प्रयोग हुन सक्छ। त्यसैले कलम चलाउने हातसँग विवेक, संयम र संवेदना हुन अत्यावश्यक छ।

यो कुरा पत्रकारमा मात्र सीमित छैन। हामी सबैले आफ्नो दैनिक जीवनमा पनि लागू गर्न आवश्यक छ। परिवारभित्र होस् वा समाजमा, कार्यालयमा होस् वा सार्वजनिक मञ्चमा, सामाजिक सञ्जालमा होस् वा सञ्चारमाध्यममा, कुनै व्यक्तिबारे धारणा बनाउँदा र अभिव्यक्ति दिँदा एकपटक गम्भीर भएर सोच्नुपर्छ। आफूले सुनेको कुरा पूर्ण सत्य हो कि होइन ? त्यसको विश्वसनीय प्रमाण छ कि छैन ? अर्को पक्षको कुरा सुनिएको छ कि छैन ? आफू कुनै पूर्वाग्रहबाट प्रभावित त भएको छैन ? आफ्नो अभिव्यक्तिले निर्दोष व्यक्तिलाई अनावश्यक क्षति त पुर्‍याउँदैन ? यी प्रश्न आफैँलाई सोध्ने बानीले धेरै गलत निर्णय रोक्न सक्छ।

जीवनमा सबै मानिसबाट गल्ती हुन सक्छ। गल्तीको आलोचना हुनुपर्छ, आवश्यक परे कानुनअनुसार कारबाही पनि हुनुपर्छ। तर मानिसलाई सुधारको अवसर दिने, उसको आत्मसम्मानको सम्मान गर्ने र सत्यलाई प्राथमिकता दिने संस्कार पनि त्यत्तिकै आवश्यक छ। सभ्यता भनेको केवल शिक्षित हुनु, ठूलो पदमा पुग्नु वा राम्रो भाषण गर्न सक्नु होइन। अरूका अधिकारको सम्मान गर्नु, असहमतिमा पनि मर्यादा कायम राख्नु र शक्तिको प्रयोग गर्दा विवेक देखाउनु नै वास्तविक सभ्यता हो।

आफूलाई लागेको कुरा मात्र सत्य नहुन सक्छ। आफूले सुनेको कुरा पूर्ण नहुन सक्छ। आफूले देखेको दृश्यको पछाडि अर्को सन्दर्भ हुन सक्छ। आफूले विश्वास गरेको व्यक्ति पनि गलत हुन सक्छ र आफूलाई मन नपरेको व्यक्ति पनि कुनै विषयमा सही हुन सक्छ। यो सम्भावनालाई स्वीकार गर्न सक्नु नै विवेकशील समाजको पहिचान हो।

हामीले यस्तो समाज निर्माण गर्नुपर्छ जहाँ अन्यायविरुद्ध निर्भीक आवाज उठाउन सकियोस्, जहाँ पत्रकार स्वतन्त्र भएर सत्यको खोजी गर्न सकून्, जहाँ पीडितले न्याय पाऊन्, जहाँ दोषी कानुनको दायरामा आऊन् र जहाँ निर्दोष मानिस भीडको आरोपबाट आफ्नो प्रतिष्ठा गुमाउन बाध्य नहोऊन्। न्याय, स्वतन्त्रता, मानवता र जिम्मेवारी एकसाथ अघि बढ्न सके मात्र लोकतन्त्र बलियो हुन्छ र समाज सभ्य बन्छ।

अन्त्यमा, करिब चार दशकको पत्रकारिता अनुभवले मलाई सिकाएको कुरा फेरि दोहोर्‍याउन चाहन्छु। समाचार लेख्नु, विचार बनाउनु, आलोचना गर्नु, प्रश्न उठाउनु र सत्यको पक्षमा उभिनु हाम्रो अधिकार मात्र होइन, जिम्मेवारी पनि हो। तर यी सबै काम गर्दा मानवीय संवेदना, सत्यप्रतिको निष्ठा, प्रमाणको महत्त्व र न्यायको आधारभूत सिद्धान्त कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन।

हामीले लेखेको एउटा शब्दले कसैलाई न्याय दिलाउन पनि सक्छ, अन्यायमा पार्न पनि सक्छ। हामीले बोलेको एउटा वाक्यले कसैलाई साहस दिन पनि सक्छ, जीवनभरको पीडा दिन पनि सक्छ। त्यसैले कुनै कुरा लेख्नुअघि, बोल्नुअघि, आरोप लगाउनुअघि वा अरूको कुरा साझा गर्नुअघि एकपटक आफ्नै विवेकलाई प्रश्न गरौँ : मैले भन्न लागेको कुरा सत्य हो ? न्यायसङ्गत हो ? आवश्यक हो ? र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, यसले कतै कसैको जीवन बर्बाद त पार्दैन ? सत्यको पक्षमा उभिऔँ, अन्यायको विरोध गरौँ, तर न्यायको नाममा आफैँ अन्याय गर्ने पात्र कहिल्यै नबनौँ।

Note: खनाल अन्तर्राष्ट्रिय पत्रकार महासंघ, अमेरिका (FIJA) का अध्यक्ष, NepalMother.com तथा AmericaandWorld.com अमेरिकाका प्रधान सम्पादक पनि हुनुहुन्छ ।