वाशिङ्टन/तेहरान/मस्कट, अगस्ट २७, २०२६

विश्व ऊर्जा आपूर्तिको सबैभन्दा संवेदनशील समुद्री मार्गमध्ये एक स्ट्रेट अफ होर्मुजमा फेरि एउटा व्यावसायिक ट्यांकर अज्ञात प्रोजेक्टाइलको निशानामा परेको छ। अमेरिका–इरान तनाव सैन्य टकरावबाट केही हदसम्म कूटनीतिक तथा आर्थिक दबाबतर्फ मोडिएको देखिए पनि लगातार भइरहेका जहाज आक्रमण, अमेरिकी नौसैनिक तयारी र होर्मुजको भविष्यबारे इरान–ओमान वार्ताले क्षेत्र अझै अत्यन्त अस्थिर रहेको देखाएको छ।

बेलायतको United Kingdom Maritime Trade Operations (UKMTO) ले अगस्ट २७ मा जारी गरेको आधिकारिक चेतावनी नम्बर 121-26 अनुसार घटना अगस्ट २५ मा ओमानको खासाब नजिक होर्मुज जलडमरूमध्यमा भएको थियो। स्थानीय अधिकारीहरूले अज्ञात प्रोजेक्टाइल ट्यांकरमा लागेपछि आगलागी भएको तर आगो नियन्त्रणमा लिइसकिएको जानकारी दिएका छन्। जहाजका सबै चालकदल सुरक्षित छन् र हालसम्म कुनै वातावरणीय क्षति रिपोर्ट गरिएको छैन। घटनाको जिम्मेवारी कसले लिएको हो भन्ने पनि पुष्टि भएको छैन।

यस कारण प्रारम्भिक विवरणका आधारमा आक्रमणलाई सिधै इरानसँग जोडेर निष्कर्ष निकाल्नु उचित देखिँदैन। UKMTO ले आक्रमणकारी वा प्रहार गरिएको हतियारको स्रोत खुलाएको छैन र स्थानीय अधिकारीहरूले अनुसन्धान जारी राखेका छन्।

यो केही दिनभित्रै त्यस क्षेत्रमा भएको दोस्रो ट्यांकर आक्रमण हो। सोमबार, अगस्ट २४ मा लाइबेरियाको झन्डा बोकेको, ग्रीक व्यवस्थापनअन्तर्गतको Metro Venetian नामक ट्यांकर ओमानको तटनजिक अज्ञात प्रोजेक्टाइलबाट प्रहार हुँदा इन्जिन कक्षमा क्षति पुगेको र जहाजले propulsion गुमाएको थियो। त्यस घटनामा पनि चालकदल सुरक्षित रहेको बताइएको थियो।

होर्मुजमा जहाज आवागमन अझै सामान्यभन्दा निकै कम

तनावका बीच जलडमरूमध्यबाट हुने व्यावसायिक जहाज आवागमनमा केही सुधार देखिए पनि युद्धपूर्वको सामान्य अवस्थाबाट अझै निकै तल छ। Kpler को तथ्यांकअनुसार बुधबार १० वटा commodity vessel होर्मुज हुँदै आवतजावत गरेका थिए, जुन मंगलबारका आठभन्दा बढी भए पनि पछिल्लो १० दिनको औसत १५ जहाजभन्दा कम हो।

होर्मुज विश्व ऊर्जा बजारका लागि असाधारण रणनीतिक महत्वको मार्ग हो। युद्धअघि विश्वको दैनिक तेल तथा ग्यास ढुवानीको करिब एक-पाँचौँ हिस्सा यही जलडमरूमध्य हुँदै जाने गरेको थियो। त्यसैले यहाँ हुने सामान्य सुरक्षा घटना पनि अन्तर्राष्ट्रिय तेल मूल्य, जहाज बीमा शुल्क र ढुवानी लागतमा तत्काल प्रभाव पार्न सक्छ।

इरान–ओमान वार्ता : सहमति भयो कि अझै छलफलमै ?

यसैबीच इरान र ओमानले होर्मुजमा सुरक्षित जहाज आवागमन पुनः सञ्चालन गर्ने विषयमा वार्ता तीव्र बनाएका छन्। दुई देशका विदेशमन्त्रीबीच अगस्ट २५ मा भएको छलफलपछि सार्वजनिक संयुक्त विवरणमा अस्थायी संयुक्त समुद्री मार्ग स्थापना गर्ने, जलडमरूमध्यमा रहेका माइन हटाउन संयुक्त परियोजना अघि बढाउने र पछि स्थायी navigational corridor तथा भविष्यको व्यवस्थापनबारे प्राविधिक वार्ता जारी राख्ने प्रस्ताव गरिएको छ।

तर सहमतिको अवस्थाबारे फरक–फरक विवरण बाहिर आएका छन्। इरानको Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) का प्रवक्ताले होर्मुजको नियन्त्रण र त्यसबाट प्राप्त हुने आम्दानीको बाँडफाँटसम्बन्धी सम्झौता भएको दाबी गरेका छन्।

अर्कोतर्फ Reuters लाई जानकारी दिने एक वरिष्ठ इरानी स्रोतले सम्झौताका विस्तृत प्रावधान अझै तयार भइरहेको बताएका छन्। ओमान–इरानको आधिकारिक संयुक्त वक्तव्यले पनि पूर्ण र अन्तिम सम्झौता भइसकेकोभन्दा प्राविधिक वार्ता जारी रहेको अवस्था देखाउँछ। त्यसैले होर्मुजको स्थायी व्यवस्थापन, सम्भावित शुल्क तथा आवागमन नियमबारे अन्तिम निष्कर्ष आउन बाँकी छ।

मध्यपूर्व जाँदै ‘USS Theodore Roosevelt’ Carrier Strike Group

तनाव कम भएको संकेतबीच अमेरिकाले भने आफ्नो सैन्य उपस्थिति लामो समय कायम रहने गरी तयारी गरिरहेको छ। अमेरिकी नौसेनाको USS Theodore Roosevelt Carrier Strike Group आगामी केही साताभित्र सान डिएगोबाट तैनाथीमा निस्कने र अमेरिकी Central Command क्षेत्रतर्फ जाने अपेक्षा गरिएको छ।

USNI News का अनुसार उक्त समूहले हाल क्षेत्रमा रहेको USS George Washington समूहलाई क्रमशः प्रतिस्थापन गर्ने तयारी छ र Theodore Roosevelt समूहका नौसैनिक परिवारहरूलाई सात महिनाभन्दा लामो तैनाथी का लागि तयारी गर्न भनिएको छ।

यो तैनाथीले अमेरिका तत्काल नयाँ ठूलो आक्रमण गर्न लागेको पुष्टि गर्दैन। तर इरानसँगको विवाद छिट्टै समाधान नभए अमेरिकी नौसेनाले अरब सागर र मध्यपूर्वमा दीर्घकालीन विमानवाहक उपस्थिति कायम राख्ने तयारी गरिरहेको संकेत भने स्पष्ट देखिन्छ।

सैन्य दबाबसँगै ‘Operation Economic Outcast’

प्रत्यक्ष सैन्य आक्रमण केही कम भइरहेका बेला वाशिङ्टनले इरानविरुद्ध आर्थिक मोर्चा भने अझ आक्रामक बनाएको छ। अमेरिकी अर्थमन्त्री Scott Bessent ले अगस्ट २४ मा “Operation Economic Outcast” घोषणा गर्दै यसलाई इरानविरुद्धको व्यापक आर्थिक अभियानका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

अमेरिकी अर्थ मन्त्रालयका अनुसार अभियानअन्तर्गत इरानसँग सम्बन्धित करिब ६० व्यक्ति, कम्पनी तथा जहाज माथि प्रतिबन्ध लगाइएको छ। निशानामा इरानको तेल बिक्री तथा ‘shadow fleet’, आणविक तथा क्षेप्यास्त्र प्रविधि खरिद सञ्जाल, साइबर गतिविधि र आर्थिक प्रतिबन्ध छल्ने वित्तीय संरचना छन्।

वाशिङ्टनले डिजिटल सम्पत्ति, प्रविधि, सुन, उड्डयन र पानीजहाज गरी पाँच क्षेत्रमा इरानसँग कारोबार गर्ने विदेशी व्यक्ति वा संस्थामाथि समेत ‘secondary sanctions’ लागू गर्न सकिने दायरा विस्तार गरेको छ। इरानलाई प्रतिबन्ध छल्न सहयोग गर्ने संस्था अमेरिकी वित्तीय प्रणालीबाट काटिन सक्ने चेतावनी पनि दिइएको छ।

Bessent ले यो अभियानलाई “economic D-Day” को संज्ञा दिँदै इरानको तेल बिक्री तथा अन्य आम्दानीका स्रोतलाई विश्व वित्तीय प्रणालीबाट अलग गर्ने लक्ष्य रहेको बताएका छन्। अमेरिकी प्रशासनले यसलाई सैन्य कारबाहीको विकल्पका रूपमा आर्थिक दबाब बढाउने रणनीति भनेको छ।

तेल बजारमा तत्काल आतंक कम, तर जोखिम कायमै

कूटनीतिक वार्ताबाट होर्मुजको आवागमन सहज हुन सक्ने आशाले पछिल्ला दिनमा तेलको मूल्यमा आएको उछाल केही कम भएको छ। बिहीबार West Texas Intermediate (WTI) करिब ८२.५१ डलर प्रति ब्यारेल र Brent करिब ८८.५५ डलर आसपास कारोबार भएको Reuters ले जनाएको छ।

तर बजारमा देखिएको शान्ति अत्यन्त नाजुक छ। इरान–ओमान वार्ता असफल भएमा, अर्को ठूलो जहाज आक्रमण भएमा वा अमेरिका–इरानबीच फेरि प्रत्यक्ष सैन्य कारबाही सुरु भएमा तेल मूल्यमा जोखिम प्रिमियम पुनः तीव्र रूपमा बढ्न सक्ने ऊर्जा विश्लेषकहरूको चेतावनी छ।

यसैले अहिलेको अवस्था “युद्ध समाप्त” भन्दा पनि सैन्य भिडन्त केही कम भएको तर आर्थिक, कूटनीतिक र समुद्री दबाब जारी रहेको चरण का रूपमा देखिएको छ। एकातिर होर्मुज खोल्ने प्रयास भइरहेको छ भने अर्कोतिर व्यावसायिक जहाजमाथि प्रहार जारी छ, अमेरिका नयाँ विमानवाहक समूह पठाउने तयारीमा छ र वाशिङ्टनले इरानको आर्थिक स्रोत बन्द गर्ने अभियान तीव्र पारेको छ। आगामी केही दिनका इरान–ओमान वार्ता र जहाज सुरक्षासम्बन्धी घटनाक्रमले मध्यपूर्वको तनाव कुन दिशामा जाने भन्ने निर्धारण गर्ने देखिन्छ।