मध्यपूर्वमा जारी अमेरिका–इरान तनाव फेरि खतरनाक मोडमा पुगेको छ। दुवै पक्षले एकअर्कामाथि सैन्य कारबाही गरेपछि अमेरिकी राष्ट्रपति Donald Trump र इरानका वरिष्ठ अधिकारीहरूबीच नयाँ धम्की र प्रतिधम्कीको श्रृंखला सुरु भएको छ।

राष्ट्रपति ट्रम्पले इरानले वार्ताका लागि अत्यधिक समय खर्च गरेको आरोप लगाउँदै अब त्यसको “मूल्य चुकाउनुपर्ने” चेतावनी दिएका छन्। यद्यपि उनले अमेरिका अब के कदम चाल्नेछ भन्नेबारे स्पष्ट विवरण दिएका छैनन्। ट्रम्पको चेतावनी त्यतिबेला आएको हो जब इरानी विदेशमन्त्री Abbas Araghchi ले आफ्नो देशमाथि हुने कुनै पनि आक्रमण वा धम्कीको जवाफ नदिई नछाड्ने बताएका थिए।

हेलिकोप्टर घटनापछि प्रतिशोधात्मक आक्रमण

अमेरिकी सेनाका अनुसार फारसी खाडी क्षेत्रमा अमेरिकी सेनाको अपाचे हेलिकोप्टर खसालिएपछि मंगलबार इरानसँग सम्बन्धित सैन्य संरचनामाथि ‘समानुपातिक प्रतिकारात्मक’ आक्रमण गरिएको थियो। त्यसको भोलिपल्ट इरानले क्षेत्रका अमेरिकी सैन्य अड्डाहरूलाई लक्षित गर्दै मिसाइल तथा ड्रोन आक्रमण गरेको घोषणा गर्‍यो।

अमेरिकी सेनाले विशेषगरी Strait of Hormuz नजिक रहेका इरानी हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली, रडार केन्द्र तथा ड्रोन नियन्त्रण स्टेशनहरूलाई निशाना बनाएको जनाएको छ। तर इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले अमेरिकी आक्रमणका कारण पानी सञ्चय गर्ने दुईवटा जलाशय क्षतिग्रस्त भएको र दक्षिणी बन्दरगाह शहर सिरिकका हजारौं बासिन्दा खानेपानीबाट वञ्चित भएको दाबी गरेका छन्।

इरानद्वारा अमेरिकी अड्डाहरूमा २१ स्थानमा आक्रमण

इरानको Islamic Revolutionary Guard Corps (आईआरजीसी) ले बहराइन र जोर्डनस्थित अमेरिकी सैन्य अड्डासहित २१ वटा लक्ष्यमा मिसाइल तथा ड्रोन आक्रमण गरिएको जनाएको छ। कुवेतले समेत आफ्नो हवाई क्षेत्रमा आएको आक्रमणलाई अवरोध गरेको पुष्टि गरेको छ।

तर अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार इरानले प्रहार गरेका अधिकांश मिसाइल र ड्रोनहरू बीचमै खसालिएका छन्। प्रारम्भिक विवरणअनुसार कुनै मानवीय क्षति भएको छैन।

ट्रम्पको दाबी : “इरानको सेना ध्वस्त भइसकेको छ”

राष्ट्रपति ट्रम्पले आफ्नो सामाजिक सञ्जाल ‘ट्रुथ सोसल’ मार्फत इरानको सैन्य क्षमता लगभग समाप्त भइसकेको दाबी गरेका छन्।

उनले लेखेका छन्, “इरानको सेना पूर्ण रूपमा अस्तव्यस्त छ। उनीहरूको नौसेना र वायुसेनाको ठूलो हिस्सा अब अस्तित्वमै छैन। उनीहरू पूर्ण रूपमा पराजित भइसकेका छन्।”

ट्रम्पले थपे, “उनीहरूले एउटा उत्कृष्ट सम्झौता गर्ने अवसर गुमाए। धेरै ढिलो गरे। अब त्यसको मूल्य चुकाउनुपर्नेछ।”

रोचक कुरा के छ भने केही दिनअघि मात्र ट्रम्पले अमेरिका र इरानबीचको वार्ता अन्तिम चरणमा पुगेको र ‘अत्यन्त राम्रो सम्झौता’ सम्भव रहेको बताएका थिए।

कूटनीतिक प्रक्रियामा अविश्वास

इरानका विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता Esmaeil Baghaei ले अमेरिकाले परस्परविरोधी सन्देश, पटक–पटक आफ्नो अडान परिवर्तन तथा युद्धविराम उल्लंघनमार्फत कूटनीतिक प्रक्रियालाई कमजोर बनाएको आरोप लगाएका छन्।

उनले वर्तमान परिस्थितिमा इरानले आफ्नो रणनीति पुनर्मूल्यांकन गरिरहेको र कुनै पनि वार्ताका लागि न्यूनतम स्थायित्व आवश्यक पर्ने बताएका छन्।

होर्मुज क्षेत्रमा हेलिकोप्टर घटना

अमेरिकी सेनाले गत सोमबार होर्मुज जलडमरूमध्य क्षेत्रमा गस्ती गरिरहेको अपाचे हेलिकोप्टर इरानी ड्रोन आक्रमणबाट प्रभावित भएको जनाएको छ। अमेरिकी स्रोतहरूका अनुसार हेलिकोप्टर निकै न्यून उचाइमा उडिरहेका बेला ड्रोनले प्रहार गरेको थियो।

यद्यपि ड्रोन विस्फोट नभएकाले हेलिकोप्टरका दुई चालकदल सदस्य जीवितै उद्धार गरिएको बताइएको छ। इरानी सञ्चारमाध्यमहरूले भने उक्त घटनाको जिम्मेवारी औपचारिक रूपमा नलिएको जनाएका छन्।

ओमान नजिक व्यापारिक जहाजमाथि हमला

यसैबीच, ओमानको समुद्री क्षेत्रमा अर्को चिन्ताजनक घटना भएको छ। भारत सरकारले ओमानको तट नजिक एक व्यापारिक जहाजमाथि आक्रमण भएको पुष्टि गरेको छ। घटनापछि २१ भारतीय नागरिकलाई सुरक्षित उद्धार गरिएको भए पनि तीन जना अझै बेपत्ता रहेको जनाइएको छ।

भारतको विदेश मन्त्रालयले ओमानी अधिकारीहरूसँग मिलेर खोज तथा उद्धार अभियान सञ्चालन भइरहेको जनाएको छ। भारतले क्षेत्रीय तनाव तत्काल कम गर्न र कूटनीतिक समाधानमार्फत शान्ति पुनःस्थापित गर्न आह्वान गरेको छ।

बेलायतको समुद्री सुरक्षा निकाय यूकेएमटीओले पनि ओमानको सोहार क्षेत्र नजिक एउटा तेल ट्यांकरको इन्जिन कक्षमा आगलागी भएको र घटनालाई ‘सन्दिग्ध गतिविधि’ अन्तर्गत अनुसन्धान गरिरहेको जनाएको छ।

युद्धको पृष्ठभूमि

गत फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि व्यापक सैन्य आक्रमण गरेपछि वर्तमान युद्ध सुरु भएको थियो। ती आक्रमणमा इरानका सर्वोच्च नेताको मृत्यु भएको दाबी गरिएको थियो।

त्यसपछि इरानले इजरायल तथा अमेरिकी साझेदार राष्ट्रहरूलाई लक्षित गर्दै मिसाइल तथा ड्रोन आक्रमण सुरु गर्‍यो। युद्ध क्रमशः लेबनानलगायत अन्य क्षेत्रसम्म फैलियो।

अप्रिलमा दुई साताका लागि युद्धविराम घोषणा भए पनि त्यसयता छिटफुट आक्रमणहरू जारी छन्। पूर्ण युद्ध पुनः सुरु नभए पनि तनाव कायम रहेको छ।

आणविक कार्यक्रम फेरि विवादको केन्द्रमा

यसैबीच, संयुक्त राष्ट्रसंघअन्तर्गतको आणविक निगरानी निकाय International Atomic Energy Agency ले इरानलाई आफ्नो युरेनियम भण्डार तथा उत्पादन केन्द्रहरूको विस्तृत विवरण उपलब्ध गराउन माग गर्ने प्रस्ताव पारित गरेको छ।

इरानले उक्त प्रस्तावलाई राजनीतिक प्रेरित भन्दै आलोचना गरेको छ। भियनास्थित इरानी प्रतिनिधिमण्डलले एकातर्फ कूटनीतिक समाधानको कुरा गर्ने र अर्कोतर्फ इरानको नागरिक पूर्वाधारमाथि आक्रमण गर्ने अमेरिकी नीति दोहोरो चरित्रको उदाहरण भएको आरोप लगाएको छ।

इरानको आणविक कार्यक्रम अहिले पनि अमेरिका, इजरायल र पश्चिमी शक्तिहरूसँगको विवादको केन्द्रमा छ। पश्चिमी राष्ट्रहरूले इरानले आणविक हतियार विकास गर्न खोजिरहेको आशंका व्यक्त गर्दै आएका छन् भने तेहरानले आफ्नो कार्यक्रम पूर्ण रूपमा शान्तिपूर्ण प्रयोजनका लागि भएको दाबी गर्दै आएको छ।

क्षेत्रीय तथा विश्वव्यापी चिन्ता

विश्लेषकहरूका अनुसार होर्मुज  विश्व ऊर्जा आपूर्तिको सबैभन्दा संवेदनशील मार्गमध्ये एक भएकाले त्यहाँको अस्थिरताले विश्व तेल बजार, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र क्षेत्रीय सुरक्षामा गम्भीर प्रभाव पार्न सक्छ। हाल जारी कूटनीतिक प्रयास सफल नभए मध्यपूर्व पुनः ठूलो क्षेत्रीय युद्धतर्फ धकेलिन सक्ने चिन्ता अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा बढ्दै गएको छ।