स्पेसएक्सको ऐतिहासिक आईपीओः एलन मस्क विश्वकै पहिलो ट्रिलियन डलर धनाढ्य बन्ने बाटोमा !

न्युयोर्क । अन्तरिक्ष प्रविधि कम्पनी स्पेसएक्स (SpaceX) ले शेयर बजारमा प्रवेश गर्ने तयारी गरेसँगै विश्व वित्तीय बजारमा नयाँ तरंग उत्पन्न भएको छ। विश्वकै धनी व्यक्ति Elon Musk नेतृत्वको कम्पनीले पहिलोपटक सर्वसाधारण लगानीकर्ताका लागि शेयर खुला गर्न लागेपछि यसलाई आधुनिक शेयर बजार इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो र चर्चित आईपीओ (Initial Public Offering) मध्ये एक मानिएको छ।

अहिलेसम्म एलन मस्क र सीमित निजी लगानीकर्ताको स्वामित्वमा रहेको स्पेसएक्सले आफ्नो केही हिस्सा सार्वजनिक बजारमा बिक्री गर्न लाग्दा कम्पनीको मूल्यांकन करिब १.७५ ट्रिलियन अमेरिकी डलर पुगेको अनुमान गरिएको छ। यो मूल्यांकनका आधारमा स्पेसएक्स विश्वका सबैभन्दा मूल्यवान कम्पनीहरूको शीर्ष सूचीमा पर्नेछ।

रकेट कम्पनीभन्दा धेरै ठूलो सपना

स्पेसएक्सलाई धेरैले रकेट निर्माण कम्पनीका रूपमा चिने पनि कम्पनीको भविष्य केवल अन्तरिक्ष यात्रासँग मात्र जोडिएको छैन। कम्पनीले पृथ्वीबाहिर मानव बस्ती बसाल्ने, चन्द्रमा र मंगल ग्रहमा स्थायी संरचना निर्माण गर्ने तथा अन्तरिक्षमै विशाल डाटा सेन्टर स्थापना गर्ने महत्वाकांक्षी योजना सार्वजनिक गरेको छ।

सन् २०२४ मा टेक्सासस्थित स्टारबेसबाट प्रक्षेपण गरिएको विशाल स्टारशिप रकेटको सफल परीक्षणले स्पेसएक्सलाई अन्तरिक्ष प्रविधिमा नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको थियो। विशेषगरी पृथ्वीमा पुनः फर्केर मेकाजिला नामक यन्त्रद्वारा रकेट समात्ने सफल प्रयोगलाई अन्तरिक्ष इतिहासको महत्वपूर्ण उपलब्धि मानिएको थियो।

वास्तविक दाउ कृत्रिम बुद्धिमत्तामा

विश्लेषकहरूका अनुसार स्पेसएक्सको वास्तविक मूल्य रकेट व्यवसायभन्दा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) मा आधारित भविष्यको योजनामा निर्भर छ। कम्पनीअन्तर्गत मस्कको एआई कम्पनी xAI समेत समावेश गरिएको छ। कम्पनीले आफ्नो सम्भावित कुल बजार (Total Addressable Market) २८.५ ट्रिलियन डलर रहेको दाबी गरेको छ, जसको अधिकांश हिस्सा कृत्रिम बुद्धिमत्ता क्षेत्रसँग सम्बन्धित छ।

यसले लगानीकर्तालाई एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न खडा गरेको छ—के एआई उद्योग भविष्यमा अमेरिकाको सम्पूर्ण अर्थतन्त्र बराबरको आकारमा पुग्न सक्छ ?

घाटामा रहेर पनि ट्रिलियन डलर मूल्यांकन

स्पेसएक्सले गत वर्ष करिब ५ अर्ब डलर घाटा बेहोरेको थियो। तर त्यसका बाबजुद कम्पनीको मूल्यांकन १.७५ ट्रिलियन डलर पुर्‍याइएको छ। यसले धेरै विश्लेषकलाई अचम्मित बनाएको छ। केहीले यसलाई “एलन मस्क ब्रान्डमा गरिएको लगानी” भनेका छन् भने केहीले यसलाई भविष्यको प्रविधिमा गरिएको ठूलो दाउको रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

स्टारलिंकको बढ्दो प्रभाव

स्पेसएक्सको अर्को महत्वपूर्ण सम्पत्ति स्टारलिंक स्याटेलाइट नेटवर्क हो। हजारौं उपग्रहमार्फत सञ्चालित यो सेवा विश्वभर इन्टरनेट पहुँच विस्तार गर्न प्रयोग भइरहेको छ। विशेषगरी रुस–युक्रेन युद्धका क्रममा युक्रेनको सञ्चार प्रणाली सञ्चालनमा स्टारलिंकको भूमिकाले कम्पनीको रणनीतिक महत्व झन् बढाएको थियो।

लगानीकर्ताको सबैभन्दा ठूलो चिन्ता

कम्पनीमा लगानी गर्न चाहनेहरूका लागि एउटा ठूलो प्रश्न भनेको नियन्त्रणको हो। एलन मस्कसँग कम्पनीको करिब ४२ प्रतिशत स्वामित्व भए पनि विशेष मतदान अधिकारका कारण कम्पनीमाथि उनको प्रभाव ८५ प्रतिशतभन्दा बढी रहेको बताइएको छ। यसको अर्थ सर्वसाधारण लगानीकर्ताले शेयर खरिद गरे पनि कम्पनीका महत्वपूर्ण निर्णयहरूमा उनीहरूको प्रभाव अत्यन्त सीमित हुनेछ।

डटकम बबल दोहोरिने खतरा ?

केही अर्थशास्त्री र लगानी विज्ञहरूले एआई केन्द्रित कम्पनीहरूको तीव्र मूल्यांकनले सन् २००० तिर देखिएको डटकम बबलको सम्झना गराएको बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार ठूलो सपना र सीमित नाफा भएका कम्पनीहरूमा अत्यधिक लगानी आकर्षित हुँदा भविष्यमा बजारमा ठूलो उतारचढाव आउन सक्छ।

तर अर्कोतर्फ एलन मस्कका समर्थकहरू भने टेस्ला, स्पेसएक्स र अन्य परियोजनाहरूमा उनले पटक–पटक आलोचकहरूलाई गलत साबित गरेको उदाहरण दिँदै यसलाई भविष्यको सबैभन्दा ठूलो अवसरका रूपमा हेर्छन्।

विश्वको पहिलो ट्रिलियन डलर व्यक्तिगत सम्पत्ति ?

स्पेसएक्सको आईपीओ सफल भएमा एलन मस्कको व्यक्तिगत सम्पत्ति एक ट्रिलियन डलर नाघ्ने सम्भावना रहेको अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय विश्लेषकहरूको अनुमान छ। यदि त्यस्तो भयो भने मस्क विश्व इतिहासकै पहिलो ट्रिलियन डलर सम्पत्तिका स्वामी बन्नेछन्।

स्पेसएक्सको सार्वजनिक शेयर बिक्री केवल एउटा कम्पनीको आईपीओ मात्र नभई कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अन्तरिक्ष प्रविधि र विश्व अर्थतन्त्रको भावी दिशाबारे लगानीकर्ताको विश्वासको परीक्षणका रूपमा समेत हेरिएको छ। आगामी दिनमा यसको सफलता वा असफलताले विश्व वित्तीय बजारमा दूरगामी प्रभाव पार्ने विश्लेषकहरूको भनाइ छ।