मध्यपूर्वमा युद्धको आगो झन् फैलिँदै गएको छ। पछिल्ला घण्टाहरूमा इरानले साउदी अरेबिया सहित विभिन्न देशहरूमा नयाँ क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन आक्रमण गरेको खबर आएको छ। साउदी अरेबियाको एक तेल प्रशोधन केन्द्रमा लागेको आगो अहिले नियन्त्रणमा ल्याइएको अधिकारीहरूले बताएका छन्। खाडी राष्ट्रहरू र संयुक्त राज्य अमेरिकाले संयुक्त वक्तव्य जारी गर्दै इरानका “अन्धाधुन्ध र गैरजिम्मेवार क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन आक्रमण” को कडा शब्दमा निन्दा गरेका छन्। इरानभित्र भने सुरक्षा अवस्था अत्यन्त संवेदनशील बनेको छ। सरकारी अधिकारीहरूले नागरिकलाई सडकमा ननिस्कन र विरोध प्रदर्शन नगर्न चेतावनी दिएका छन्। लेबनानमा पनि हिंसा चर्किएको छ। लेबनानको स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार बेरुत र दक्षिणी लेबनानमा इजरायली आक्रमणबाट कम्तीमा ३१ जनाको मृत्यु भएको छ। इजरायलले भने यो कारबाही हिजबुल्लाहको आक्रमणको प्रत्युत्तर भएको दाबी गरेको छ।

अमेरिका–इजरायलद्वारा सुरु गरिएको संयुक्त सैन्य कारबाहीपछि मध्यपूर्वभरि ज्यान गुमाउनेहरूको संख्या तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। विभिन्न देशका सरकारी तथा अर्धसरकारी निकायहरूले सार्वजनिक गरेका विवरणअनुसार मृत्यु र घाइते हुने क्रम निरन्तर बढ्दो छ।

इरान

इरानी रेड क्रिसेन्ट सोसाइटीका अनुसार संयुक्त आक्रमण सुरु भएयता कम्तीमा ५५५ जनाको मृत्यु भइसकेको छ। इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएअनुसार एउटा बालिका प्राथमिक विद्यालयमा भएको आक्रमणमा मात्रै कम्तीमा १६५ जनाले ज्यान गुमाएका छन्। साथै इरानस्थित चिनियाँ नागरिक एकजनाको पनि मृत्यु भएको चीनको परराष्ट्र मन्त्रालयले पुष्टि गरेको छ।

इजरायल

इजरायलले इरानविरुद्ध सैन्य कारबाही सुरु गरेपछि त्यहाँ कम्तीमा १० जनाको मृत्यु र २०० भन्दा बढी घाइते भएको उद्धार संस्था Magen David Adom ले जनाएको छ। मृत्यु हुनेमध्ये नौ जना Beit Shemesh सहरका हुन्, जहाँ एक क्षेप्यास्त्र बम आश्रयस्थलमै प्रहार भएको बताइएको छ।

लेबनान

लेबनानको स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार दक्षिणी लेबनान र राजधानी बेरुतमा इजरायली हवाई आक्रमणबाट कम्तीमा ३१ जनाको ज्यान गएको छ।

इराक

इरान समर्थित अर्धसैनिक समूह ‘पपुलर मोबिलाइजेशन फोर्सेस’ (PMF) का चार सदस्य अमेरिकी–इजरायली संयुक्त आक्रमणमा मारिएको समूहको सञ्चार निर्देशनालयले जनाएको छ। उक्त आक्रमणले संगठनको एक मुख्यालयलाई लक्ष्य बनाएको बताइएको छ।

संयुक्त अरब इमिरेट्स

संयुक्त अरब इमिरेट्सको रक्षा मन्त्रालयका अनुसार इरानको प्रत्याक्रमणमा तीन जनाको मृत्यु भएको छ।

कुवेत

अमेरिकी केन्द्रीय कमाण्ड (US Central Command) का अनुसार कुवेतमा तीन जना अमेरिकी सैनिकको ज्यान गएको छ।

बहराइन

बहराइनको सलमान इन्डस्ट्रियल सिटी क्षेत्रमा अवरोध गरिएको एक क्षेप्यास्त्रको अवशेष खसेर “विदेशी जहाज” मा आगलागी भएपछि एक जनाको मृत्यु भएको बहराइनका सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्।

अमेरिकी सेनाले कुवेतमा तीनवटा लडाकु विमान “मैत्रीपूर्ण फायर” (friendly fire) को घटनाका कारण खसेको पुष्टि गरेको छ। प्रारम्भिक विवरणअनुसार कुवेती हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीले गल्तीवश अमेरिकी F-15E स्ट्राइक इगल विमानहरूलाई लक्षित गरेको हो।

अमेरिकी केन्द्रीय कमाण्ड US Central Command (CENTCOM) ले जारी गरेको वक्तव्यमा भनिएको छ कि घटना सक्रिय युद्ध अवस्थाको क्रममा भएको थियो, जहाँ इरानी विमान, ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र र ड्रोन आक्रमण भइरहेका थिए। सोही तनावपूर्ण परिस्थितिमा कुवेतको प्रतिरक्षा प्रणालीबाट ती विमानहरू अनवधानमा खसालिएको जनाइएको छ।

तीनवटै विमानमा रहेका छ जना चालक दलका सदस्यहरूले समयमै इजेक्ट (प्यारासुटमार्फत बाहिर निस्कने) गर्न सफल भएका थिए। सबैलाई सुरक्षित उद्धार गरिएको र उनीहरूको अवस्था स्थिर रहेको अमेरिकी पक्षले जनाएको छ। कुवेतले पनि घटनालाई स्वीकार गर्दै जारी सैन्य कारबाहीमा सहयोग जारी रहने उल्लेख गरेको छ।

यी विमानहरू इरानविरुद्ध सञ्चालन भइरहेको ‘अपरेसन एपिक फ्युरी’ नामक सैन्य अभियानमा समर्थनका लागि उडानमा थिए।

घटनाको वास्तविक कारणबारे विस्तृत छानबिन सुरु गरिएको CENTCOM ले जनाएको छ। यसैबीच कुवेतका रक्षा मन्त्रीले सोमबार बिहानै “केही” अमेरिकी लडाकु विमान दुर्घटनाग्रस्त भएको पुष्टि गरेका छन्।

मध्यपूर्वमा फैलिँदै गएको तनाव अब पूर्ण क्षेत्रीय युद्धको रूप लिन थालेको संकेत देखिएको छ। इरानका उच्च अधिकारीहरूले स्पष्ट शब्दमा अमेरिका सँग कुनै वार्ता नहुने घोषणा गरेका छन्। यसैबीच खाडी क्षेत्रका प्रमुख शहरहरू दुबई, अबुधाबी र दोहामा विस्फोटका आवाज सुनिएको खबर सार्वजनिक भएको छ। उता इजरायल र हिजबुल्लाहबीच लगातार आक्रमण प्रत्याक्रमण जारी रहँदा द्वन्द्वको घेरा झन् विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ। युद्धको वर्तमान अवस्थालाई विभिन्न नक्सा र तथ्यांकमार्फत विश्लेषण गर्दा यसको असर सीमित नभई बहुराष्ट्रिय बन्दै गएको आकलन गरिएको छ।

युद्धकै बीच एक अप्रत्याशित घटना सार्वजनिक भएको छ। अमेरिकी सेनाका अनुसार कुवेतको हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीबाट ‘मैत्रीपूर्ण गल्ती’ का कारण तीनवटा अमेरिकी लडाकु विमान खसालिएका छन्। उक्त घटनामा संलग्न सबै पाइलट तथा चालक दलका सदस्यहरू सुरक्षित उद्धार गरिएको र उनीहरूको अवस्था स्थिर रहेको बताइएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले सार्वजनिक गरेका भू स्थान पहिचान गरिएका भिडियोहरूमा कुवेतमा एक लडाकु विमान दुर्घटनाग्रस्त हुँदै गरेको तथा पाइलट प्यारासुटमार्फत अवतरण गरिरहेको दृश्य देखिएको छ।
संयुक्त अधिराज्य बेलायतले अमेरिकाको अनुरोध स्वीकार गर्दै आफ्ना सैन्य अड्डाहरू इरानी क्षेप्यास्त्र भण्डारविरुद्ध “रक्षात्मक कारबाही” का लागि प्रयोग गर्न दिने निर्णय गरेको घोषणा गरेको छ। आइतबार सार्वजनिक गरिएको भिडियो सम्बोधनमा बेलायती प्रधानमन्त्री Keir Starmer ले उक्त निर्णय पुष्टि गरेका हुन्।

स्टारमरले बेलायत प्रारम्भिक आक्रमणमा प्रत्यक्ष संलग्न नभएको स्पष्ट पारे। तर इरानले खाडी क्षेत्रमा निरन्तर गरिरहेका आक्रमणका कारण विदेशमा रहेका बेलायती नागरिक, पर्यटक तथा सैनिकहरूको ज्यान जोखिममा परेको तर्क उनले अघि सारे। उनले इराक युद्धका “त्रुटिहरू” बाट पाठ सिकेको उल्लेख गर्दै बेलायत कुनै आक्रामक सैन्य अभियानमा सहभागी नहुने पनि स्पष्ट गरे।

उनका अनुसार खतराको अन्त्य गर्ने प्रभावकारी उपाय भनेको क्षेप्यास्त्रहरू भण्डारणस्थल वा प्रक्षेपण यन्त्रमै नष्ट गर्नु हो। तर बेलायती अड्डाहरूको प्रयोग “सीमित र विशुद्ध रक्षात्मक उद्देश्य” का लागि मात्र हुने उनले जोड दिए।

प्रधानमन्त्रीको उक्त घोषणा भएको केही घण्टापछि साइप्रसस्थित बेलायतको Royal Air Force Akrotiri सैन्य अड्डामा एक आक्रमणकारी ड्रोन प्रहार भएको खबर सार्वजनिक भयो। यसले क्षेत्रीय सुरक्षा चुनौती झन् गम्भीर बनेको संकेत गरेको छ।

स्टारमरले थप घोषणा गर्दै युक्रेनका विशेषज्ञहरूलाई बेलायती विज्ञहरूसँग मिलेर खाडी क्षेत्रका साझेदार राष्ट्रहरूलाई इरानी ड्रोन खसाल्न सहयोग गर्न पठाइने बताए।

यसैबीच अमेरिकी राष्ट्रपति Donald Trump ले बेलायती निर्णयप्रति असन्तोष व्यक्त गरेका छन्। बेलायती पत्रिका The Telegraph सँगको अन्तर्वार्तामा ट्रम्पले चागोस टापु र साइप्रसस्थित अड्डा प्रयोगमा बेलायतले ढिलाइ गरेको भन्दै आफू “निराश” भएको बताए। उनले बेलायत कानुनी पक्षलाई लिएर अत्यधिक सतर्क देखिएको टिप्पणी समेत गरेका छन्।

कतारको कडा चेतावनी:

कतारले आफ्ना नागरिक र पूर्वाधारमाथि भएको “स्पष्ट र उक्साहटपूर्ण आक्रमण” पछि इरानविरुद्ध प्रतिकार गर्ने अधिकार सुरक्षित रहेको घोषणा गरेको छ। कतारको परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ता माजिद अल–अन्सारीले इरानी प्रहार “जवाफविहीन रहन नसक्ने” भन्दै त्यसको मूल्य चुकाउनुपर्ने चेतावनी दिएका हुन्।

सोमबार सञ्चारमाध्यमसँग कुरा गर्दै अल–अन्सारीले हाल कतार सरकारले इरानसँग कुनै प्रत्यक्ष सम्पर्क नगरेको बताए। “हामी यस क्षण वार्तामा होइन, देशको रक्षा र महत्वपूर्ण संरचनाको सुरक्षामा केन्द्रित छौँ,” उनले भने।

उनका अनुसार कतारमाथि १०० भन्दा बढी क्षेप्यास्त्र र दर्जनौँ ड्रोन प्रहार भएका छन्। ती आक्रमणहरू केवल सैन्य लक्ष्यमा मात्र सीमित नभई नागरिक तथा व्यावसायिक संरचनातर्फ पनि लक्षित भएको दाबी गरिएको छ।

साउदी अरेबियाले एक तेल प्रशोधन केन्द्र नजिकै ड्रोन अवरोध गरेको घटनापछि खाडी क्षेत्रका ऊर्जा संरचनामा जोखिम बढेको प्रश्नमा अल–अन्सारीले गैर–सैन्य लक्ष्यहरूमाथि भइरहेका प्रहारप्रति कतार “गम्भीर रूपमा चिन्तित” रहेको बताए।

उनले कतारको सेनाले स्थल र समुद्री दुवै आर्थिक संरचनाको सुरक्षाका लागि विशेष सतर्कता अपनाएको जानकारी दिए। साथै खाडी राष्ट्रका नेताहरूबीच र संयुक्त राज्य अमेरिकासँग नजिक समन्वय भइरहेको उल्लेख गरे।

कतार विश्वकै प्रमुख प्राकृतिक ग्यास निर्यातकर्ता राष्ट्रमध्ये एक हो। यस्तो अवस्थामा त्यहाँको ऊर्जा पूर्वाधारमा खतरा उत्पन्न हुनु केवल क्षेत्रीय विषय नभई विश्व ऊर्जा बजारका लागि पनि ठूलो चासोको विषय बनेको छ।

हिजबुल्लाहको प्रवेशले फेरि पुरानो युद्ध दोहोरिने संकेत

लेबनानस्थित शिया इस्लामवादी संगठन Hezbollah युद्धमा खुला रूपमा सक्रिय भएपछि इजरायल–लेबनानबीच १५ महिना अघि मात्रै लागू भएको युद्धविराम फेरि धरापमा परेको छ।

इरानसँग नजिक सम्बन्ध राख्ने सशस्त्र समूहहरूमध्ये हिजबुल्लाह सबैभन्दा शक्तिशाली मानिन्छ। इस्लामिक गणतन्त्र इरानले दशकौँदेखि अरबौँ डलर खर्च गर्दै यसलाई आर्थिक सहयोग, तालिम र हतियार उपलब्ध गराउँदै आएको छ, मुख्यतः इजरायलको प्रभावलाई चुनौती दिन।

१९८० को दशकमा स्थापना भएयता हिजबुल्लाह र इजरायलबीच पटक–पटक सशस्त्र झडप हुँदै आएका छन्। सन् २००६ मा दुवै पक्षबीच भीषण युद्ध भएको थियो। त्यसपछि २०२३–२४ मा फेरि व्यापक युद्ध चर्कियो, जब ७ अक्टोबरमा Hamas ले इजरायलमा आक्रमण गरेपछि सुरु भएको गाजास्थित युद्धको समर्थनमा हिजबुल्लाहले इजरायली सैन्य अड्डातर्फ रकेट प्रहार गरेको थियो।

पछिल्लो युद्धमा लेबनानका अनुसार करिब ४,००० जनाको मृत्यु भयो र १२ लाखभन्दा बढी मानिस विस्थापित भए। इजरायली पक्षले आफ्ना ८० भन्दा बढी सैनिक र ४७ सर्वसाधारणको ज्यान गएको जनाएको थियो।

त्यो संघर्षपछि हिजबुल्लाह सैन्य रूपमा कमजोर बनेको विश्लेषण गरिएको छ। नोभेम्बर २०२४ को युद्धविराम सम्झौताअनुसार उसले दक्षिणी लेबनानबाट व्यापक रूपमा पछि हट्न सहमति जनाएको थियो। तर इजरायलले आफूलाई खतरा देखिएको भन्दै हिजबुल्लाहका लक्ष्यमाथि छिटफुट आक्रमण जारी राखेको बताउँदै आएको छ।

होर्मुज जलडमरूः विश्व ऊर्जाको ‘संवेदनशील नाकाबन्दी बिन्दु’:

मध्यपूर्वको अत्यन्त साँघुरो समुद्री मार्ग होर्मुज जलडमरू विश्व अर्थतन्त्रका लागि जीवनरेखा सरह मानिन्छ। इरान र ओमानको बीचमा रहेको यो समुद्री मार्ग हुँदै साउदी अरेबिया, कुवेत जस्ता तेलसम्पन्न देशबाट कच्चा तेल विश्व बजारतर्फ पठाइन्छ।

यस जलडमरूको उत्तरी किनार इरानको नियन्त्रणमा पर्छ। अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासन US Energy Information Administration (EIA) का अनुसार दैनिक करिब २ करोड ब्यारेल तेल—विश्वको कुल दैनिक उत्पादनको झण्डै पाँचौ हिस्सा—यही मार्ग हुँदै आवतजावत गर्छ। EIA ले यसलाई “अत्यन्त महत्वपूर्ण तेल नाकाबन्दी बिन्दु (critical oil chokepoint)” का रूपमा व्याख्या गरेको छ। यदि यो मार्ग अवरुद्ध भयो भने तेल ढुवानीका वैकल्पिक विकल्प अत्यन्त सीमित हुने चेतावनी पनि उसले दिएको छ।

तेल मात्र होइन, विश्वव्यापी तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास (LNG) व्यापारको करिब २० प्रतिशत हिस्सा पनि यही बाटो हुँदै पार हुन्छ।

यद्यपि इरानले औपचारिक रूपमा जलडमरू बन्द गरेको छैन, पछिल्ला दिनहरूमा सुरक्षा जोखिम बढेपछि आवतजावत लगभग ठप्प जस्तै भएको छ। सप्ताहन्तमा तेल ट्यांकरहरू आक्रमणको निशानामा परेपछि जहाज कम्पनीहरूले जोखिम लिन नचाहेको जनाइएको छ।

ऊर्जा विश्लेषकहरूका अनुसार जबसम्म यो समुद्री मार्ग पूर्ण रूपमा सुरक्षित र सञ्चालनयोग्य हुँदैन, तबसम्म अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेल र ग्यासको मूल्य उच्च स्तरमै रहन सक्ने सम्भावना छ।

लजिस्टिक कम्पनी Freightos का अनुसार विश्वका ठूला कन्टेनर ढुवानी कम्पनीहरू—Maersk, Hapag-Lloyd, MSC र CMA CGM—ले पनि आफ्ना जहाजहरू होर्मुज मार्ग र वरपरको क्षेत्रबाट अन्यत्र मोड्न थालेका छन्।

यसले स्पष्ट संकेत गर्छ—यदि होर्मुज जलडमरू लामो समयसम्म अवरुद्ध रह्यो भने यसको असर केवल क्षेत्रीय नभई विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्ति, व्यापार र मूल्यवृद्धिमा गम्भीर रूपमा देखिनेछ।