नेपाल राष्ट्रको इतिहासमा पृथ्वीनारायण शाहको नाम केवल एउटा राजाको रूपमा होइन, आधुनिक नेपालको निर्माता, दूरदर्शी रणनीतिकार र राष्ट्रिय एकताको प्रतीकका रूपमा अमर छ। आज हामीले “नेपाल” भनेर चिन्ने भू–राजनीतिक अस्तित्व कुनै प्राकृतिक संयोग होइन, यो पृथ्वीनारायण शाहले अघि बढाएको नेपाल एकीकरण अभियानको परिणाम हो। यदि उनले समयमै बहादुरी, कूटनीति र दूरदृष्टि नअपनाएका भए, आजको नेपाल सम्भवतः दर्जनौँ साना–साना राज्य, बाह्य शक्तिको प्रभावमा परेको भूभाग वा पूर्ण रूपमा विलुप्त पहिचान भएको क्षेत्र मात्र हुने थियो।

पृथ्वीनारायण शाहको जन्म गोरखाको सानो राज्यमा भयो, तर उनको सोच सधैँ हिमाल, पहाड र तराई जोडिएको एक सशक्त राष्ट्रतर्फ केन्द्रित थियो। त्यो बेला नेपाल भनिने भूभाग बाइसे र चौबिसे राज्यमध्ये विभाजित थियो। आपसी द्वन्द्व, सत्ता लोभ, दरबारिया षड्यन्त्र र कमजोर नेतृत्वका कारण ती राज्यहरू आफैँमा अस्थिर थिए। यही कमजोरीलाई उपयोग गर्दै उत्तरबाट चिनियाँ प्रभाव र दक्षिणबाट ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनी विस्तारको तयारीमा थियो। पृथ्वीनारायण शाहले यो खतरा अरूभन्दा पहिल्यै देखे। उनले बुझिसकेका थिए—यदि यी साना राज्यहरू एकीकृत भएनन् भने, नेपाल नामको कुनै स्वतन्त्र अस्तित्व रहने छैन।

नेपाल एकीकरण अभियान केवल सैन्य विजय मात्र थिएन। यो अभियान राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक एकताको प्रयास थियो। उनले गोरखाली सेना अनुशासित बनाए, स्थानीय जनताको समर्थन जिते, र जहाँ सम्भव भयो त्यहाँ कूटनीति प्रयोग गरे। काठमाडौं उपत्यका विजय केवल शक्ति प्रदर्शन थिएन; त्यो नेपालको केन्द्रीय शक्ति सुदृढ गर्ने रणनीतिक कदम थियो। बाइसे–चौबिसे राज्यहरूलाई एकीकृत गर्नु सजिलो थिएन, तर पृथ्वीनारायण शाहले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा राष्ट्रको भविष्यलाई प्राथमिकता दिए।

उनको सबैभन्दा ठूलो वैचारिक सम्पदा “दिव्य उपदेश” हो। दिव्य उपदेश कुनै साधारण सल्लाह होइन, त्यो नेपालको भू–राजनीतिक नीति, आर्थिक आत्मनिर्भरता र राष्ट्रिय चरित्रको मार्गदर्शन हो। “नेपाल चार जात छत्तीस वर्णको फूलबारी हो”, “यो देश दुई ढुंगाको तरुल हो” जस्ता उनका भनाइ आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। उनले विदेशी हस्तक्षेपप्रति सजग रहन चेतावनी दिए, देशभित्रका स्रोत साधन जोगाउन भने, र शासकलाई जनताको दुःख बुझ्न आग्रह गरे। आधुनिक राजनीतिक सिद्धान्त नपढे पनि उनले व्यवहारबाट राष्ट्रवादको गहिरो परिभाषा दिएका थिए।

तर दुःखको कुरा के छ भने, आज केही नेपालीहरू पृथ्वीनारायण शाहविरुद्ध बोल्छन्, उनलाई सामन्त, विस्तारवादी वा दमनकारीको रूपमा चित्रण गर्न खोज्छन्। यसको मूल कारण इतिहासलाई समग्रतामा नबुझ्नु हो। १८औँ शताब्दीको सन्दर्भलाई २१औँ शताब्दीको चश्माबाट मात्र हेर्ने हो भने कुनै पनि ऐतिहासिक व्यक्तित्व पूर्ण देखिँदैन। त्यो समयको विश्व राजनीति, राज्य सञ्चालनको शैली र अस्तित्वको लडाइँ बुझ्नैपर्छ। पृथ्वीनारायण शाहको विकल्प त्यतिबेला के थियो? यदि उनले एकीकरण नगरेको भए, के ती साना राज्यहरू स्वतन्त्र र सुरक्षित रहन्थे? इतिहासले देखाउँछ—हैन।

केही मानिसहरू वैचारिक आग्रह, सतही अध्ययन वा बाह्य प्रभावका कारण उनको योगदान अस्वीकार गर्न खोज्छन्। राष्ट्र निर्माण सजिलो काम होइन, र राष्ट्र निर्माता कहिल्यै सबैका लागि सहज वा लोकप्रिय हुँदैनन्। तर सत्य यही हो—पृथ्वीनारायण शाह बिना नेपाल आजको स्वरूपमा हुने थिएन। उनले बीउ रोपे, त्यसपछि आउने पुस्ताले त्यसलाई विस्तार र संरक्षण गर्ने जिम्मा पायो। आजका कमजोरी, असफलता वा अन्यायलाई पृथ्वीनारायण शाहमाथि थोपर्नु ऐतिहासिक अन्याय मात्र होइन, आत्मपहिचानप्रति नै अज्ञानता हो।

पृथ्वीनारायण शाह कुनै देवता थिएनन्, उनी पनि समयका सीमाभित्र बाँधिएका मानव थिए। तर राष्ट्रको अस्तित्व जोगाउने जुन दूरदृष्टि, साहस र बलिदान उनले देखाए, त्यो असाधारण थियो। नेपाललाई एक राष्ट्रको रूपमा उभ्याउने आधार उनले तयार पारे। आज हामी स्वतन्त्र रूपमा नेपाली भनेर बोल्न, लेख्न र चिनिन पाएका छौँ भने, त्यसको मूल श्रेय नेपाल एकीकरण अभियान र दिव्य उपदेशको चेतनालाई जान्छ।

इतिहास बुझ्नु भनेको केवल आलोचना गर्नु होइन, सन्दर्भ बुझेर मूल्याङ्कन गर्नु हो। पृथ्वीनारायण शाहको योगदान नबुझेको होइन, नबुझ्न चाहने प्रवृत्ति खतरनाक हो। राष्ट्र निर्माता माथि प्रश्न उठाउन सकिन्छ, तर राष्ट्र निर्माणकै आधार नकार्नु आत्मघाती सोच हो। नेपाल छ, किनकि पृथ्वीनारायण शाह थिए। यही यथार्थ हो, यही इतिहास हो।