नेपालको राजनीतिमा गठबन्धन अब नीति र सिद्धान्तको विषय रहेन, सत्तामा टिकिरहने उपाय मात्र बनेको छ। यही प्रवृत्तिको चरम अभिव्यक्ति आज फेरि देखिँदैछ—कांग्रेस, एमाले र प्रचण्डको नाम जोडेर चुनावी सहकार्यको चर्चा। यो चर्चा देशका लागि आशाको संकेत होइन, बरु नेपाली राजनीतिले अझै आत्मसमीक्षा गर्न नसकेको प्रमाण हो। जनताले पटक–पटक दिएको सन्देशलाई बेवास्ता गर्दै नेतृत्व फेरि उही पुरानै बाटोमा फर्किन खोजिरहेको छ।

विगतले स्पष्ट देखाइसकेको छ कि अप्राकृतिक गठबन्धनले स्थायित्व होइन, अन्योल जन्माउँछ। कांग्रेस–एमाले मिल्दा नीति धुम्मियो, निर्णय कमजोर बन्यो र दुवै दल आफ्नै मतदाताबाट टाढा भए। एमाले–माओवादी एकताले दुईतिहाइ जनादेश पाएर पनि सत्ता अहंकार र नेतृत्व संघर्षमा खेर गयो। कांग्रेस–माओवादी सहकार्यले ‘कसलाई रोक्ने’ राजनीतिभन्दा माथि उठ्न सकेन। यी सबै प्रयोगको साझा नतिजा एउटै हो—राज्य कमजोर, राजनीति अविश्वसनीय र जनता निराश।

आज फेरि कांग्रेस र एमाले मिलेर चुनाव लड्ने कुरा आउँदा मतदाताले यसलाई विचारको एकता होइन, डरको गठबन्धनका रूपमा बुझ्छन्। सत्ताका लागि जे पनि गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देशले दलहरूको पहिचान मेटिन्छ। परिवर्तन खोज्ने मतदाता स्वाभाविक रूपमा नयाँ शक्तितर्फ आकर्षित हुन्छन्। हारको डरले बनेको सहकार्य जिते पनि ‘म्युजिकल चेयर’ जस्तै सत्ताको खेलमा सीमित हुन्छ, जहाँ जनताको अपेक्षा फेरि धोका पाउँछ। हारे भने दुवै दल दीर्घकालीन रूपमा रक्षात्मक राजनीतिमा फस्छन्—यो जोखिम आजको निर्णयले नै बोकेको छ।

सबैभन्दा अन्यायपूर्ण कुरा के हो भने, यो निर्णयको मूल्य नेतृत्वले होइन, इमानदार कार्यकर्ताले तिर्नुपर्नेछ। गाउँ–टोलमा पसिना बगाउने कांग्रेस र एमालेका असल कार्यकर्ताले शेरबहादुर देउवा र केपी शर्मा ओली ले बनाएको गणितको बोझ बोक्न सक्दैनन्। उनीहरूलाई न सत्ताको मोल थाहा छ, न कुर्सीको सौदा—उनीहरूलाई चाहिएको स्पष्ट दिशा र सम्मान हो, जुन गठबन्धनको राजनीतिले खोस्दै आएको छ।

नयाँ राजनीतिक शक्तिलाई रोक्ने नाममा पुरानाहरू मिल्नु लोकतन्त्रको स्वाभाविक प्रतिस्पर्धाको विरुद्ध हो। यसले समाजलाई ध्रुवीकृत बनाउँछ, असन्तोष बढाउँछ र अन्ततः राजनीतिक प्रणालीप्रतिकै विश्वास कमजोर पार्छ। इतिहासले देखाइसकेको छ—जनादेशलाई छलेर बनेका सत्ता समीकरणहरू दीर्घकालीन हुँदैनन्। बरु, त्यही प्रक्रियाले कुनै एक दल मात्र होइन, समग्र पुरानो राजनीतिक संरचनालाई नै किनारामा धकेल्छ।

नेपाललाई आज गठबन्धन होइन, साहस चाहिएको छ—आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्ने साहस, मतदातासँग इमानदार हुने साहस, र स्पष्ट विचारका आधारमा प्रतिस्पर्धा गर्ने साहस। यदि नेतृत्व फेरि पनि सत्ताकेन्द्रित गणितमै अडिग रह्यो भने, आगामी चुनाव केवल सिटको हिसाब होइन—नेपाली राजनीतिले आफ्नै भविष्यसँग खेल्ने अर्को जोखिमपूर्ण दाउ हुनेछ।

विश्लेषक इश्वर अर्यालको यो तर्क पनि मनन योग्य छ।

कांग्रेस–एमाले मिलेर चुनाव लड्दा किन थप घाटा हुन्छ ?

१. वैचारिक रूपमा फरक दुई दलको अप्राकृतिक गठबन्धनले मतदातामा “सत्ताका लागि जे पनि” भन्ने नकारात्मक सन्देश दिन्छ।
२. गठबन्धनकै कारण कांग्रेस र एमाले दुबैको छुट्टै राजनीतिक पहिचान झन् धमिलिन्छ।
३. परिवर्तन चाहने मतदातालाई एकीकृत रूपमा नयाँ राजनीतिक शक्तितर्फ धकेल्ने वातावरण बन्छ।
४. आफ्नै कमजोरी, असफलता र नेतृत्वको समीक्षा गर्ने अवसर दुवै दलले गुमाउँछन्।
५. चुनावअघि नै “डरले मिलेको गठबन्धन” भन्ने मनोविज्ञान बनेपछि हारको आधार तयार हुन्छ।
६. जिते पनि सत्ता ‘म्युजिकल चेयर’ मा सीमित हुँदा जनआक्रोश अझ बढ्ने जोखिम रहन्छ।
७. हारेपछि कांग्रेस–एमाले दुबै दीर्घकालीन रूपमा कमजोर र रक्षात्मक राजनीतिमा फस्छन्।
८. गठबन्धनले कार्यकर्ता तहमा निराशा, अन्योल र आन्तरिक असन्तुष्टि तीव्र बनाउँछ।
९. नयाँ राजनीतिक शक्तिलाई रोक्ने प्रयासले समाज झन् ध्रुवीकृत र तनावपूर्ण बन्छ।
१०. अन्ततः कुनै एउटा या दुवै दल—र त्यससँगै नेपालको पुरानो राजनीतिक संरचनासमेत—इतिहासको पानामा सीमित हुने खतरा रहन्छ।