ताइवानबारे जापानी प्रधानमन्त्री साने ताकाइचीले गरेका अभिव्यक्तिपछि चीन–जापान सम्बन्ध फेरि विषाक्त बन्दै गएको छ। आपत्ति जनाउँदै चीनले जापानस्थित आफ्नो दूतावासमार्फत आफ्ना नागरिकलाई निकट भविष्यमा जापान भ्रमण नगर्न चेतावनी दिएको छ। साथै, चीनले बेइजिङमा जापानका राजदूतलाई समन गरी कडा आपत्ति जनाएको छ। विगत केही दिनयता दुई देशबीच कटु आरोप–प्रत्यारोप र चेतावनीको आदान–प्रदान चलिरहेको छ। विवादको केन्द्रमा ताइवान छ — जहाँ दुवै देशका राजनीतिक र कूटनीतिक हितहरू गम्भीर रूपमा ठोक्किएका छन्।

घटनाक्रम : कसरी सुरु भयो विवाद?

गत शुक्रबार जापानी संसदमा एक प्रतिपक्षी सांसदले प्रधानमन्त्री ताकाइचीलाई सोधे कि ताइवानमा कस्ता परिस्थिति आए जापानले “जीवन–रक्षासम्बन्धी” स्थिति मानेर प्रतिक्रिया जनाउन सक्छ?

ताकाइचीको उत्तर थियो—
“यदि युद्धपोत चल्ने, बल प्रयोग हुने अवस्था आयो भने यो जापानका लागि जीवन–रक्षासम्बन्धी स्थिति ठहरिन सक्छ।”

जापानको २०१५ को सुरक्षा कानुनअनुसार, त्यस्तो अवस्थामा जापानले आफ्नो आत्मरक्षा सेनालाई सक्रिय गर्न सक्छ।

चीनको कडा प्रतिक्रिया

ताकाइचीको अभिव्यक्तिलाई चीनले
“अति उत्तेजक र अस्वीकार्य” भन्दै कडा विरोध गर्‍यो।

पछिल्लो शनिबार, जापानको ओसाकामा रहेका चीनका कन्सुल जनरल स्यू जियानले ताकाइचीका अभिव्यक्तिसम्बन्धी समाचार सेयर गर्दै लेखे—
“जो फोहोर टाउको अनावश्यक ठाउँमा घुसाउँछ, त्यो काट्नै पर्छ।”

यो टिप्पणीलाई जापानले धम्कीमूलक र अशोभनीय भन्दै तत्काल抗्यायो। टोकियोले चीनमा विरोध पत्र दियो भने चीनले पनि जापानलाई नै दोष लगाउँदै प्रतिवाद गर्‍यो। पछि स्यूको पोष्ट हटाइए पनि तनाव अझै कायमै छ।

ताकाइचीको अडान

ताकाइचीले आफ्नो अभिव्यक्ति फिर्ता लिन अस्वीकार गर्दै भनिन्—
“यो सरकारको पुरानो आधिकारिक नीतिसँग मेल खाने कुरा हो।”

तर, उनले आगामी दिनमा संवेदनशील परिदृश्यमा टिप्पणी गर्दा सावधानी अपनाउने बताइन्।

चीनको नयाँ चेतावनी

बिहीबार चीनको विदेश मन्त्रालयले जापानी र अंग्रेजी भाषामा पोस्ट गर्दै चेतावनी दियो—
“ताइवान मामिलामा हस्तक्षेप गर्ने प्रयास आक्रामक कार्य मानिनेछ, आगोसँग खेल्नु हुँदैन।”

त्यसै दिन चीनका उप–विदेशमन्त्री सुन वेइडोङले जापानी राजदूतलाई समन गर्दै ताकाइचीका भनाइलाई “अत्यन्तै गलत र खतरनाक” भने।

सुनले चेतावनी दिए—
“जापानले अभिव्यक्ति फिर्ता नलिए त्यसका सबै परिणाम जापानले भोग्नुपर्नेछ।”

चीनले आफ्ना नागरिकलाई जापान नजान आग्रह

शुक्रबार राति, चीनस्थित जापानी दूतावासले आफ्ना नागरिकलाई सूचना जारी गर्दै भन्यो—
“ताइवानबारे जापानी नेताहरूका उच्छृंखल र भडकाउ अभिव्यक्तिका कारण हाल जापान यात्रा नगर्नु उचित हुनेछ।”

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : पुरानो रिस–इर्षामा जोडिएको नयाँ विवाद

चीन र जापानबीचको तनाव नयाँ छैन।

• १९औँ शताब्दीका युद्धहरू,

• दोस्रो विश्वयुद्धमा जापानको चीनमाथिको क्रूर आक्रमण,

• भू–राजनीतिक अविश्वास,
  विगतदेखि नै दुवै देशका सम्बन्धमा गहिरो चोट छाडेका विषय हुन्।

चीनले पुनः स्मरण गराउँदै भन्यो—
“इतिहासबाट पाठ नलिएर जापानले ताइवान स्ट्रेटमा सैन्य हस्तक्षेप गर्ने जोखिम उठायो भने, उसले चिनियाँ जनमुक्ति सेना (PLA) को लोहमैदानअगाडि भारी मूल्य तिर्नुपर्छ।”

किन यो विवाद बढ्यो?

ताकाइची—

• चीनविरुद्ध कडा धारणा राख्ने,

• ताइवान समर्थक,

• अमेरिकी साझेदारी बलियो बनाउने नीतिमा दृढ,

• रक्षा खर्च बढाउने पक्षधर नेताका रूपमा परिचित छन्।

यही कारण चीन उनीप्रति विशेष संवेदनशील छ।

गत महिनामात्रै उनले दक्षिण कोरियामा भएको APEC कार्यक्रममा ताइवानका वरिष्ठ अधिकारीसँग भेटेको फोटो पोष्ट गरेपछि चीनले उनलाई “एक–चीन नीति उल्लङ्घन” को आरोप लगाएको थियो।

ताइवानबारे जापानको ‘रणनीतिक अस्पष्टता’

अमेरिका जस्तै, जापानले पनि दशकौँदेखि ताइवानबारे “रणनीतिक अस्पष्टता” अपनाउँदै आएको छ—

• हस्तक्षेप गर्छ कि गर्दैन, स्पष्ट नबताउने,

• चीनलाई अनिश्चिततामा राख्ने,

• तर कूटनीतिक लचकता कायम राख्ने।

प्रधानमन्त्री ताकाइचीको हालको स्पष्ट टिप्पणी यसै अस्पष्ट परम्पराबाट विचलन मानिएको छ।

चीनको प्रतिक्रिया:
“ताइवान चीनको ताइवान हो। विदेशी हस्तक्षेप सह्य छैन।”

बेइजिङको प्रश्न:
“जापानी नेताले के सन्देश दिन खोजेका हुन्?
के उनी चीनका मूल हित चुनौती दिन तयार छन्?”