काठमाडौं, १० भदौ २०८३ / अगस्ट २६, २०२६ / रसुवाको भोटेकोशीमा बुधबार बिहान करिब ८:३०–९ बजेतिर तिब्बततर्फबाट एक्कासि आएको ठूलो बाढीले रसुवा, नुवाकोट र धादिङमा व्यापक जनधनको क्षति पुर्‍याएको छ। बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालयको बुधबार अपराह्नसम्मको विवरणअनुसार कैयौं मानिसको शव फेला पर्ने क्रम जारी छ। खोज तथा उद्धार जारी छ र मृतकको संख्या धेरै बढ्न सक्ने अनुमान छ।

नेपालमा यो इतिहासकै ठुलो बाढी पहिरोको विपद भएको अनुमान छ भने यसमा कतिको ज्यान गयो ? कति घर, सम्पत्ति, संरचना बगे ? हिसाब किताब गर्न गाह्रो अबस्था छ, बाढी पहिरो प्रभावित क्षेत्रमा हाहाकारको अबस्था देखिन थालेको छ । पुलहरु बगेका छन् कयौं सडक हरु बगेका र क्षतिग्रस्थ छन् , यातायात अबरुध्द भएको अबस्था छ ।

बाढीको यकिन कारण अझै अन्तिम रूपमा पुष्टि भएको छैन। तर नेपाल र चीनका विज्ञहरूको प्रारम्भिक विश्लेषणअनुसार लेन्दे खोलाको माथिल्लो क्षेत्रमा हिम तथा चट्टानी पहिरो खसेर नदी थुनिएको, अस्थायी ताल बनेको र त्यसको बाँध फुट्दा ठूलो पानी एकैपटक भोटेकोशीतर्फ आएको सम्भावना बलियो देखिएको छ। सोही समय तिब्बत क्षेत्रमा करिब ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्प गएको थियो र त्यसले हिमपहिरो चलाउन भूमिका खेलेको हुनसक्ने अनुमान छ। स्थानीय भारी वर्षा भने मुख्य कारण देखिएको छैन।

मानवीय क्षतिको वास्तविक अवस्था अझै स्पष्ट भइसकेको छैन। नेपाल पर्यटन बोर्डले २९१ विदेशी र ९३ नेपाली गरी ३८४ पर्यटक तथा यात्रु सम्पर्कविहीन रहेको प्रारम्भिक सूची सार्वजनिक गरेको छ, जसमा कम्तीमा १०५ भारतीय छन्। सरकारले संसदमा दिएको विवरणमा सेना, प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीका ७९ सुरक्षाकर्मी सम्पर्कविहीन रहेको उल्लेख छ भने रसुवागढी भन्सारका १४ कर्मचारीसँग पनि सम्पर्क हुन सकेको छैन। यसरी प्रारम्भिक सूची जोड्दा ४७७ पुग्छ, तर यो संख्या ‘बाढीमा बेपत्ता भएको पुष्टि’ होइन; सञ्चार सेवा बन्द भएकाले सम्पर्क हुन नसकेकाहरू पनि यसमा समावेश छन् र संख्या फेरिन सक्छ।

भौतिक क्षति अत्यन्त ठूलो छ। टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी, मैलुङ, बेत्रावती, त्रिशूलीलगायत नदी तटीय क्षेत्रका घर, बजार, प्रहरी चौकी, सडक र पुलमा क्षति पुगेको छ। सडक विभागका अनुसार बेत्रावतीदेखि रसुवागढीसम्मको करिब ४२ किलोमिटर सडक विभिन्न ठाउँमा बगेको र कैयौँ पक्की पुलसमेत नष्ट भएका छन्, जसले चीनसँगको प्रमुख व्यापारिक मार्ग अवरुद्ध बनाएको छ।

ऊर्जा क्षेत्रमा पनि ठूलो असर परेको छ। रासुवागढी, चिलिमे, माथिल्लो त्रिशूली–३ ए, त्रिशूली–३ बी हब, त्रिशूली र देवीघाटलगायत विद्युत् संरचना प्रभावित हुँदा करिब ४३० मेगावाट विद्युत् आपूर्ति प्रभावित भएको ऊर्जा अधिकारीहरूले बताएका छन्। यसको असर विद्युत् उत्पादनसँगै उद्योग, स्थानीय अर्थतन्त्र, सडक पुनर्निर्माण र नेपाल–चीन व्यापारमा पनि पर्न सक्ने देखिन्छ।

खतरा भने अझै टरेको छैन। चीनबाट प्राप्त सूचनाअनुसार माथिल्लो क्षेत्रमा नदी थुनिएर बनेको ताल अझै पूर्ण रूपमा खाली भएको छैन। त्यसैले भोटेकोशी र त्रिशूलीमा फेरि अचानक बहाव बढ्न सक्ने भन्दै अर्को सूचना नआएसम्म नदी किनारबाट टाढा सुरक्षित स्थानमा रहन सरकारले आग्रह गरेको छ।

नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीका टोली तथा हेलिकप्टरमार्फत खोज, उद्धार र घाइतेको उपचार भइरहेको छ। सरकारले प्रभावित क्षेत्रलाई तीन महिनाका लागि विपद् संकटग्रस्त क्षेत्र घोषणा गर्दै घाइतेको निःशुल्क उपचार, विस्थापितको खाना–बास तथा सडक, विद्युत् र सञ्चार पुनःस्थापनालाई प्राथमिकता दिएको छ। भारत र चीनले राहत सहयोगको प्रतिबद्धता जनाएका छन् भने विश्व बैंकले समेत विभिन्न स्रोतबाट आपतकालीन सहायता परिचालन गर्न सकिने जनाएको छ।

अबको मुख्य चुनौती सम्पर्कविहीनहरूको अवस्था यकिन गर्नु, माथिल्लो क्षेत्रमा बाँकी पानीको जोखिम निरन्तर निगरानी गर्नु र रसुवागढी व्यापारिक नाका, सडक तथा ऊर्जा पूर्वाधार शीघ्र पुनःस्थापना गर्नु हो।

बाढी कहाँबाट र कसरी आयो ?

अहिलेसम्मको वैज्ञानिक संकेतले यो सामान्य वर्षाजन्य बाढी नभएको देखाएको छ। उक्त क्षेत्रमा ठूलो वर्षा नभएको र नदीमा पानी एक्कासि विस्फोटक रूपमा बढेकाले माथिल्लो लेन्दे जलाधारमा हिम–चट्टानी पहिरो खसेर नदी थुनिएको र जम्मा भएको पानीले अस्थायी बाँध फुटाउँदा बाढी आएको सम्भावना अहिले बलियो देखिएको छ। हिमताल फुटेको सम्भावना पनि अध्ययनमै छ।

बुधबार बिहान ८:३७ बजे तिब्बततर्फ ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्प गएको थियो। त्यसले अस्थिर हिम वा चट्टानी भाग खसाल्न भूमिका खेलेको हुनसक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ, तर भूकम्प नै प्रत्यक्ष कारण भएको पुष्टि भइसकेको छैन।

स्याटेलाइटले के संकेत गर्छ ?

अगस्ट २४ को Sentinel स्याटेलाइट तस्बिरको प्रारम्भिक अध्ययनमा भोटेकोशीसँग जोडिने माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा, सीमाभन्दा करिब ३५–३८ किलोमिटर माथि जलप्रवाह सक्रिय भएको संकेत देखिएको छ। तर एउटा तस्बिरबाट मात्र हिमताल विस्फोट भएको निष्कर्ष निकाल्न नमिल्ने विज्ञहरूको भनाइ छ। बाढीपछिको नयाँ स्याटेलाइट तस्बिरसँग तुलना गरेपछि मात्र स्रोत र कारण अझ स्पष्ट हुनेछ।

चीनको केरुङमा पनि ठूलो क्षति, तर कारणबारे भ्रम

चीनको शिगात्सेअन्तर्गत जिलोङ/केरुङ नाकामा समेत पहिरो र बाढीले सडक, विद्युत् र सञ्चार सम्पर्क तोडेको छ तथा मानिसहरू हताहत र बेपत्ता भएका छन्। राष्ट्रपति सी चिनफिङले व्यापक खोज तथा उद्धार र थप विपद् रोक्न निगरानी तथा पूर्वसूचना बलियो बनाउन निर्देशन दिएका छन्। तर चिनियाँ आधिकारिक विवरणले नेपालतर्फ भएको पहिरो/विपद्को प्रभावले केरुङ नाका प्रभावित भएको जनाएको छ। त्यसैले “केरुङको पहिरो नै नेपालको बाढीको मुख्य कारण” भन्ने दाबी हाल उपलब्ध प्रमाणसँग मेल खाँदैन।

२०२५ को बाढीसँग किन तुलना भइरहेको छ ?

सन् २०२५ जुलाईमा यही क्षेत्रमा आएको बाढी भने तिब्बततर्फ करिब ३६ किलोमिटर माथि रहेको हिमनदीमाथिको हिमताल फुटेर लेन्दे हुँदै भोटेकोशीमा आएको स्याटेलाइट अध्ययनबाट पुष्टि भएको थियो। अहिलेको घटना प्रकृतिमा त्यससँग मिल्दोजुल्दो भए पनि २०२६ को बाढीलाई अहिल्यै GLOF अर्थात् हिमताल विस्फोटजन्य बाढी भनेर पुष्टि गरिएको छैन।

बाढीले बेत्रावतीदेखि रसुवागढीसम्मको करिब ४२ किलोमिटर सडक र विभिन्न पुलमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ भने जलविद्युत् संरचना प्रभावित हुँदा करिब ४३० मेगावाट विद्युत् आपूर्ति प्रभावित भएको छ। पर्यटन बोर्डको प्रारम्भिक सूचीमा २९१ विदेशी र ९३ नेपाली गरी ३८४ पर्यटक तथा यात्रुसँग सम्पर्क हुन नसकेको जनाइएको छ।

सबैभन्दा ठूलो चिन्ता भने माथिल्लो क्षेत्रमा अझै नदी थुनिएको वा पानी जम्मा भएको हुनसक्ने सम्भावना हो। त्यसैले भोटेकोशी, त्रिशूली हुँदै तल्लो तटीय क्षेत्रका नागरिकलाई नदी किनारबाट टाढा रहन भनिएको छ। उद्धारसँगै अब बाढीको वास्तविक स्रोत पहिचान गर्न नेपाल–चीन संयुक्त स्याटेलाइट अध्ययन, स्थल निरीक्षण र वास्तविक समयको नदी सूचना आदानप्रदान अत्यावश्यक देखिएको छ।