“कठै यो सामाजिक संजालको दुरुपयोग ! धेरै मान्छे डिप्रेसनमा जाने भए, गए ! बाँदरको हातमा नरिवल भयो। आफुलाई “पत्रकार हुँ” भन्ने भनाउनेहरुको “अलपत्रकारिता” झन बेहाल छ । कस लाई के भन्नु खोइ ! यस्तो देख्दा कहिले काहीं त पत्रकारिता पेशा नै छोडौं कि जस्तो पनि लाग्छ तर करिब चार दशकको पत्रकारिताको लतले झ्याप्प मान्दो रहेनछ छोड्न पनि । खै के खै के !!”

• रामप्रसाद खनाल

कठै ! यो सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग ! कहिलेकाहीँ त लाग्छ, हामीले प्रविधिलाई चलाइरहेका छौँ कि प्रविधिले हामीलाई चलाइरहेको छ ? ज्ञान, सूचना, विचार, संवाद र सिर्जनाको अद्भुत माध्यम हुनुपर्ने सामाजिक सञ्जाल कतिपयका लागि गालीगलौज, अफवाह, चरित्र हत्या, व्यक्तिगत प्रतिशोध र सस्तो लोकप्रियताको हतियार बनेको छ। हामी नेपालीहरूको हातमा त झन् कतिपय अवस्थामा ‘बाँदरको हातमा नरिवल’ जस्तै भएको देखिन्छ।

सबैलाई एउटै तराजुमा राख्न मिल्दैन। सामाजिक सञ्जालको सदुपयोग गरेर ज्ञान, सेवा, व्यवसाय, कला र समाज परिवर्तनमा योगदान पुर्‍याउनेहरू प्रशस्तै छन्। तर यसको दुरुपयोग गर्ने जमातको कोलाहल यति ठूलो हुन थालेको छ कि असल काम, सकारात्मक विचार र जिम्मेवार आवाजहरू नै ओझेलमा पर्दै गएका छन्।

अझ आफूलाई ‘पत्रकार हुँ’ भन्ने र भनाउनेहरूको एउटा हिस्साले गरिरहेको ‘अलपत्रकारिता’ देख्दा त कहिलेकाहीँ पत्रकारिता पेसा नै छोडूँ कि जस्तो लाग्छ। तर के गर्नु, झन्डै चार दशकदेखि पत्रकारितामा लागिरहेको यो मनलाई पत्रकारिताको लतले झ्याप्प छोड्न पनि दिँदो रहेनछ।

रेडियो, टेलिभिजन, पत्रपत्रिका हुँदै डिजिटल पत्रकारितासम्मको लामो यात्रामा समाचारको स्रोत खोज्न, तथ्य पुष्टि गर्न, सम्बन्धित पक्षसँग बुझ्न र समाचारको विश्वसनीयता कायम राख्न कति मेहनत गर्नुपर्छ भन्ने अनुभव गरेको छु। आज भने कतिपय ठाउँमा समाचारभन्दा सनसनी, तथ्यभन्दा हल्ला र जिम्मेवारीभन्दा भ्युज ठूलो बन्न थालेको देख्दा अचम्म लाग्छ ।

हिजो कसैलाई भगवान् बनाएर पूजा गर्नेहरू आज एउटा अपुष्ट आरोपकै भरमा उसलाई राक्षस घोषणा गर्छन्। हिजो जयजयकार गर्नेहरू आज सामाजिक सञ्जालमै फैसला सुनाउँछन्।

न प्रमाणको प्रतीक्षा, न सम्बन्धित पक्षको स्पष्टीकरण, न सत्यतथ्यको परीक्षण, न कानुनी प्रक्रियाप्रति सम्मान ! मानौँ, सामाजिक सञ्जालको भीड नै प्रहरी हो, अनुसन्धानकर्ता हो, न्यायाधीश हो र अदालत पनि हो।

के यही हो अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता ? के यही हो हाम्रो चेतना र सभ्यता ?

समस्या भावनात्मक मात्र होइन, अनुसन्धानले देखाएको वास्तविक चुनौती हो

संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक सङ्गठन युनेस्कोले सन् २०२४ मा ४५ देशका ५०० डिजिटल सामग्री निर्मातामाथि गरेको अध्ययन निकै चिन्ताजनक छ। अध्ययनअनुसार ६२ प्रतिशतले सामग्री साझा गर्नुअघि व्यवस्थित रूपमा तथ्य परीक्षण गर्दैनन्। ४२ प्रतिशतले लाइक र भ्युजलाई सामग्रीको विश्वसनीयता आकलन गर्ने आधार बनाउँछन्।

अर्थात्, सामग्री कति सत्य छ भन्दा कति लोकप्रिय छ भन्ने कुरालाई प्राथमिकता दिने समस्या अन्तर्राष्ट्रिय रूपमै देखिएको छ। यही प्रवृत्ति नेपाली डिजिटल सञ्चारमा पनि देखिन्छ। कसैलाई गाली गरेको भिडियो लाखौँले हेर्छन्, तर समाजका लागि महत्त्वपूर्ण अनुसन्धानमूलक सामग्रीले त्यति ध्यान नपाउन सक्छ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले सन् २०२४ मा सार्वजनिक गरेको, युरोप, मध्यएसिया र क्यानडाका ४४ देश तथा क्षेत्रका करिब दुई लाख ८० हजार किशोरकिशोरी समेटिएको अध्ययनमा समस्याग्रस्त सामाजिक सञ्जाल प्रयोगको अनुपात सन् २०१८ को ७ प्रतिशतबाट सन् २०२२ मा ११ प्रतिशत पुगेको देखिएको थियो।

अमेरिकी सर्जन जनरलको सन् २०२३ को प्रतिवेदनमा उल्लेखित अनुसन्धानअनुसार दैनिक तीन घण्टाभन्दा बढी सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने किशोरकिशोरीमा डिप्रेसन र चिन्ताका लक्षणसहित कमजोर मानसिक स्वास्थ्यको जोखिम करिब दोब्बर देखिएको थियो।

यी तथ्याङ्कले सामाजिक सञ्जाल सबै मानसिक समस्याको एकमात्र कारण हो भन्ने प्रमाणित गर्दैनन्। तर अनियन्त्रित प्रयोग, निरन्तर तुलना, साइबर दुर्व्यवहार, सार्वजनिक अपमान र सामाजिक बहिष्कारले मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्ने जोखिम अवश्य देखाउँछन्।

आज मानिस लाइक, कमेन्ट, सेयर र फलोअरको प्रतिस्पर्धामा फसेको छ। अरूको देखावटी सफलता हेरेर आफूलाई असफल ठान्ने, आलोचना सहन नसक्ने, सामाजिक सञ्जालमा अपमानित हुँदा मानसिक तनावमा पर्ने, परिवार र समाजबाट एक्लिएको महसुस गर्ने प्रवृत्ति चिन्ताको विषय बनेको छ।

डिप्रेसन, चिन्ता र आत्महत्याका कारण अनेक हुन्छन्। तिनलाई सामाजिक सञ्जालसँग मात्रै जोडेर व्याख्या गर्नु गलत हुन्छ। तर साइबर उत्पीडन, धम्की, निरन्तर अपमान र सार्वजनिक बदनामीलाई सामान्य मनोरञ्जन ठान्नु पनि उत्तिकै गैरजिम्मेवार हो।

हामीले एउटा कुरा बिर्सनु हुँदैन, हामीले सामाजिक सञ्जालमा लेखेको एउटा वाक्य कसैका लागि सामान्य टिप्पणी हुन सक्छ, तर त्यही वाक्य अर्को मानिसका लागि गहिरो मानसिक पीडाको कारण बन्न सक्छ।

कसैको व्यक्तिगत जीवनमाथि निर्मम प्रहार गरेर मोबाइल बन्द गर्नेहरूलाई थाहा नहुन सक्छ, त्यसको असरले कुनै परिवार रातभर नसुतेको हुन सक्छ। कसैको प्रतिष्ठा, रोजगारी, व्यवसाय, पारिवारिक सम्बन्ध र मानसिक शान्ति प्रभावित भएको हुन सक्छ।

हाम्रो मनोरञ्जन कसैको जीवनको दुःखद अध्याय बन्नु हुँदैन।

पत्रकारिता कि अलपत्रकारिता ? अब आत्मसमीक्षा आवश्यक छ !

पत्रकारिताको नाममा भइरहेको विकृति झन् गम्भीर छ। हातमा मोबाइल, अगाडि क्यामेरा, सामाजिक सञ्जालमा एउटा पेज र परिचय ‘पत्रकार’ ! पत्रकारिता गर्न ठूलो संस्थामा आबद्ध हुनैपर्छ भन्ने होइन। स्वतन्त्र तथा नागरिक पत्रकारिताको आफ्नै महत्त्व छ। तर पत्रकारिताको आधारभूत सिद्धान्त नमान्ने, तथ्य परीक्षण नगर्ने, एकतर्फी आरोप लगाउने र अरूको व्यक्तिगत जीवनलाई तमासा बनाउने काम पत्रकारिता होइन।

पत्रकारिताले प्रश्न गर्छ, तर आफैँ न्यायाधीश बन्दैन। पत्रकारिताले गलत काम उजागर गर्छ, तर प्रतिशोध साध्दैन। पत्रकारिताले जनतालाई सुसूचित गर्छ, भ्रमित बनाउँदैन।

आज समाचार र विचार, तथ्य र अनुमान, आलोचना र चरित्र हत्या तथा पत्रकारिता र प्रचारबीचको सीमा धमिलो बनाइँदै छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट बनाइएका नक्कली तस्बिर, अडियो र भिडियोले समस्या झन् जटिल बनाएका छन्।

अर्कोतर्फ सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमले प्रयोगकर्ताको ध्यान तान्ने सामग्रीलाई प्राथमिकता दिन सक्छन्। त्यसैले उत्तेजक, विवादास्पद र भावनात्मक सामग्रीले धेरै प्रतिक्रिया पाउँदा त्यस्तै सामग्री बनाउने प्रोत्साहन बढ्न सक्छ। यसमा पैसा, लोकप्रियता र प्रभावको स्वार्थ जोडिएपछि सत्यभन्दा सनसनीलाई प्राथमिकता दिने खतरा बढ्छ।

यसको अर्थ सबै पत्रकार गलत छन् वा पुरानो पत्रकारिता निर्दोष थियो भन्ने होइन। पहिले पनि पत्रकारितामा कमजोरी थिए। फरक यत्ति हो, आज एउटा अपुष्ट आरोप केही क्षणमै लाखौँ मानिससम्म पुग्न सक्छ। गल्ती सच्याउनुअघि त्यसले ठूलो क्षति गरिसकेको हुन सक्छ।

समाचार ढिलो भएर समाज बिग्रँदैन, तर गलत समाचार छिटो फैलिँदा निर्दोष मानिसको जीवन बिग्रन सक्छ।

हाम्रो सामाजिक चेतना कता जाँदै छ ?

हामी नेपाली संसारभर पुगेका छौँ। शिक्षा, विज्ञान, प्रविधि, व्यवसाय, कला र सञ्चारमा उल्लेखनीय प्रगति गरेका छौँ। तर सामाजिक सञ्जालमा देखिने केही व्यवहारले हाम्रो सामाजिक चेतनामाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछन्।

कसैले राम्रो काम गर्दा प्रशंसा गर्न कन्जुस्याइँ गर्ने, कसैले गल्ती गर्दा उसलाई उठ्नै नसक्ने गरी प्रहार गर्ने, कसैको पारिवारिक विवादलाई मनोरञ्जन बनाउने र अरूको असफलतामा रमाउने कस्तो संस्कृति विकास गर्दै छौँ हामी ?

के अरूलाई होच्याएर आफू महान् भइन्छ ? के चरित्र हत्या गरेर आफ्नो चरित्र उज्यालो हुन्छ ? के लाखौँ भ्युज पाउनु नै सत्यको प्रमाण हो ?

समाजलाई आलोचना चाहिन्छ, तर विवेकपूर्ण आलोचना। गलत कामको अनुसन्धान चाहिन्छ, तर प्रमाणसहितको अनुसन्धान। स्वतन्त्र पत्रकारिता चाहिन्छ, तर उत्तरदायी पत्रकारिता पनि।

समाधान सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्नु होइन, यसको प्रयोगलाई जिम्मेवार बनाउनु हो। विद्यालयदेखि परिवारसम्म डिजिटल साक्षरता आवश्यक छ। पत्रकारितामा आचारसंहिता, तथ्य परीक्षण र आत्मनियमन बलियो बनाउनुपर्छ। साइबर अपराध र धम्कीविरुद्ध कानुन कार्यान्वयन हुनुपर्छ, तर त्यसको बहानामा स्वतन्त्र अभिव्यक्ति दबाइनु हुँदैन।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, मानसिक स्वास्थ्यबारे समाज संवेदनशील हुनुपर्छ। डिप्रेसनलाई कमजोरी वा उपहासको विषय होइन, उपचार र सहयोग आवश्यक पर्न सक्ने स्वास्थ्य समस्याका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

अन्त्यमा,

झन्डै चार दशक पत्रकारितामा बिताएपछि कहिलेकाहीँ लाग्छ, के हामीले यही दिन देख्नका लागि पत्रकारिता गरेका थियौँ ?

सत्य खोज्ने पेसा सनसनीको प्रतिस्पर्धामा हराउने, जिम्मेवार आवाजहरू गालीगलौजको भीडमा दबिने र मानिसको प्रतिष्ठा केही लाइक र भ्युजका लागि दाउमा लगाइने अवस्था दुःखद छ।

यस्तो देख्दा कहिलेकाहीँ पत्रकारिता नै छोडूँ कि जस्तो लाग्छ। तर मन मान्दैन। चार दशकको पत्रकारिताको लतले झ्याप्प छोड्न दिँदैन। बरु लाग्छ, अहिले नै सत्यनिष्ठ पत्रकारिताको पक्षमा अझ दृढतापूर्वक उभिनुपर्ने समय आएको छ।

प्रविधि आफैँमा दोषी होइन। दोष हाम्रो सोच, व्यवहार, नियत र गैरजिम्मेवारीमा छ। सामाजिक सञ्जालले संसारलाई जोड्न सक्छ, तर विवेक गुमायौँ भने यसले मान्छेमान्छेबीचको विश्वास भत्काउन पनि सक्छ।

हिजो भगवान् बनाएको मानिसलाई आज राक्षस बनाउन हतार नगरौँ। आरोपलाई प्रमाण, हल्लालाई समाचार र भीडलाई अदालत नबनाऔँ।

आफ्नो असहमति राखौँ, तर अरूको सम्मान नलुटौँ। गलत कामको विरोध गरौँ, तर निर्दोषलाई अन्याय नगरौँ। समाचार लेखौँ, तर कसैको जीवनसँग खेलबाड नगरौँ।

कठै ! यो सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग ! कसलाई के भन्नु खोइ !

हामीलाई भ्युजको भोकले ग्रस्त अलपत्रकारिता होइन, सत्यनिष्ठ पत्रकारिता चाहिएको छ। सामाजिक सञ्जालको उन्मादी भीड होइन, विवेकशील समाज चाहिएको छ। र सबैभन्दा बढी, अरूलाई सिध्याएर होइन, अरूको अस्तित्व र सम्मान स्वीकार गरेर बाँच्न सक्ने मानवीय संस्कार चाहिएको छ।

किनकि प्रविधिले संसार जितेर पनि मानवता हारियो भने त्यो प्रगति होइन, हाम्रो सामूहिक पराजय हुनेछ।