प्राकृतिक विपद्, दुर्घटना, आगलागी, युद्ध, हिंसा वा सामूहिक मानवीय क्षतिका घटनामा पत्रकारिता सामान्य अवस्थाको पत्रकारिताभन्दा धेरै संवेदनशील हुन्छ। यस्तो बेला सञ्चारमाध्यममाथि नागरिकलाई सही सूचना दिने जिम्मेवारी त हुन्छ नै, त्यसभन्दा ठूलो जिम्मेवारी पीडितको मानवीय गरिमा जोगाउने, थप जोखिम नबढाउने, त्रास नफैलाउने र गलत सूचना रोक्ने पनि हुन्छ।

आज समाचार वेबसाइट, टेलिभिजन र रेडियो मात्रै सूचना प्रसारका माध्यम होइनन्। फेसबुक, युट्युब, टिकटक, एक्स, इन्स्टाग्रामलगायत सामाजिक सञ्जालका कारण दुर्घटना वा विपद्को तस्बिर र भिडियो केही सेकेन्डमै लाखौँ मानिससम्म पुग्न सक्छन्। त्यसमाथि एआईबाट निर्मित वा परिवर्तन गरिएका तस्बिर, पुराना दृश्यलाई नयाँ घटनासँग जोड्ने प्रवृत्ति र स्रोत नखुलेका भिडियोले पत्रकारिताको चुनौती अझ बढाएका छन्।

त्यसैले कुनै पनि संवेदनशील सामग्री प्रकाशित वा प्रसारण गर्नुअघि सम्पादक, रिपोर्टर, फोटो पत्रकार, भिडियो पत्रकार र सामाजिक सञ्जाल व्यवस्थापकले एउटा मूल प्रश्न सोध्न आवश्यक छ—“हामीले यो सामग्री सार्वजनिक गर्नु पत्रकारिताको आवश्यकताका कारण हो कि केवल सनसनी र भ्युजका लागि?”

तस्बिरमा प्रस्तुत गरिएको पत्रकारिताको महत्वपूर्ण सम्पादकीय अभ्यासलाई विस्तृत रूपमा हेर्दा सञ्चारमाध्यमले निम्न १० प्रश्न अनिवार्य रूपमा विचार गर्नुपर्छ।

१. के यो सामग्री सत्य र पुष्टि भएको छ?

विपद्को पहिलो घण्टामा सूचना अत्यन्त तीव्र गतिमा फैलिन्छ। यही समयमा सबैभन्दा धेरै गलत सूचना पनि फैलिन्छ। सामाजिक सञ्जालमा आएको भिडियो, स्थानीय व्यक्तिको भनाइ वा कुनै फेसबुक पोस्ट मात्रै समाचारको अन्तिम प्रमाण होइन।

पत्रकारले घटनास्थल, प्रहरी, स्थानीय प्रशासन, अस्पताल, उद्धार निकाय वा अर्को स्वतन्त्र स्रोतबाट तथ्य पुष्टि गर्नुपर्छ। मृतक, घाइते र बेपत्ताको संख्या जस्तो संवेदनशील तथ्यमा झन् विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ।

“स्रोतका अनुसार” भनेर अपुष्ट संख्या सार्वजनिक गर्दा हजारौँ परिवार अनावश्यक आतंकमा पर्न सक्छन्।

पुरानो बाढीको फोटो नयाँ विपद्को भनेर, अर्को देशको दृश्य नेपालको भनेर वा एआईबाट बनाइएको तस्बिर वास्तविक घटनाको रूपमा प्रकाशन गर्नु पत्रकारिताको गम्भीर कमजोरी हो।

२. यसबाट कसैको जीवन वा सुरक्षा जोखिममा पर्छ?

समाचार सत्य भए पनि त्यसलाई तत्काल सार्वजनिक गर्दा कसैको ज्यान जोखिममा पर्न सक्छ।

उद्धार टोलीको वास्तविक समयको स्थान, सुरक्षाकर्मीको रणनीति, जोखिमपूर्ण संरचनाभित्र मानिस रहेको ठ्याक्कै स्थान, हेलिकोप्टर अवतरणको संवेदनशील विवरण वा भीड जम्मा हुन सक्ने सूचना सोचविचार नगरी प्रसारण गर्नु ठीक हुँदैन।

विपद् पत्रकारिताको महत्वपूर्ण सिद्धान्त हो—सूचना दिनुहोस्, तर जोखिम नबढाउनुहोस्।

पत्रकारको क्यामेराले उद्धारमा अवरोध गर्नु हुँदैन। लाइभ प्रसारणका लागि सुरक्षाकर्मीले निषेध गरेको क्षेत्रमा प्रवेश गर्नु वा भीडलाई खतरनाक ठाउँतर्फ आकर्षित गर्नु पत्रकारिता होइन।

३. यो दृश्य वा विवरण साँच्चिकै आवश्यक छ?

हरेक सत्य दृश्य प्रकाशन गर्नैपर्छ भन्ने छैन।

शव, क्षतविक्षत शरीर, अत्यधिक रगत, गम्भीर घाउ, चिच्याइरहेका बालबालिका वा शोकाकुल परिवारको अत्यन्त निजी क्षण देखाउनु समाचार बुझाउन वास्तवमै आवश्यक छ कि छैन भन्ने प्रश्न सम्पादकले सोध्नुपर्छ।

यदि कम पीडादायी तस्बिर, फराकिलो दृश्य, उद्धार कार्य, घटनास्थलको संरचनात्मक क्षति वा इन्फोग्राफिक्सबाट समाचारको गम्भीरता बुझाउन सकिन्छ भने सबैभन्दा दर्दनाक दृश्य नै रोज्नु आवश्यक हुँदैन।

पत्रकारिताको प्रभाव “कति भयानक फोटो देखाइयो” भन्नेबाट होइन, कति सत्य र अर्थपूर्ण ढंगले घटना बुझाइयो भन्नेबाट मापन हुनुपर्छ।

४. कम हानिकारक अर्को दृश्यबाट पनि समाचार भन्न सकिन्छ?

यो प्रश्न विशेष गरी फोटो तथा भिडियो सम्पादनमा अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।

शवको क्लोजअपको सट्टा उद्धार भइरहेको दृश्य प्रयोग गर्न सकिन्छ। रुँदै गरेको बच्चाको अनुहार देखाउनुको सट्टा सुरक्षित स्थानतर्फ लैजाँदै गरिएको दृश्य प्रयोग गर्न सकिन्छ। क्षतविक्षत शरीरको सट्टा दुर्घटनास्थलको अवस्थाले घटनाको भयावहता देखाउन सक्छ।

सम्पादकले सधैँ सबैभन्दा सनसनीपूर्ण होइन, सबैभन्दा जिम्मेवार दृश्य रोज्नुपर्छ।

कुनै फोटोले समाचारलाई राम्रो बनाउँछ कि मानिसको पीडालाई वस्तुमा रूपान्तरण गर्छ भन्ने अन्तर बुझ्न सक्नु व्यावसायिक सम्पादनको परीक्षा हो।

५. मृतक वा पीडितको पहिचान अनावश्यक रूपमा खुल्छ?

कुनै व्यक्तिको मृत्यु भएको जानकारी परिवारले आधिकारिक रूपमा पाउनुअघि सञ्चारमाध्यमबाट सार्वजनिक हुनु अत्यन्त पीडादायी हुन सक्छ।

मृतकको अनुहार, परिचयपत्र, मोबाइल नम्बर, ठेगाना, निजी सन्देश, शवमा रहेको ट्याग, अस्पतालको विवरण वा अन्य चिनिने संकेत अनावश्यक रूपमा सार्वजनिक गर्नु हुँदैन।

यस्तै, यौन हिंसा पीडित, बालबालिका र अन्य संवेदनशील अवस्थाका व्यक्तिको पहिचानसम्बन्धी कानुनी तथा नैतिक सीमालाई विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

समाचारको अधिकारसँगै व्यक्तिको गोपनीयता र गरिमाको अधिकार पनि हुन्छ।

६. परिवारले यो सामग्री पहिलोपटक हाम्रो माध्यमबाट देख्ने सम्भावना छ?

यो शायद सम्पादकले सोध्नुपर्ने सबैभन्दा मानवीय प्रश्नमध्ये एक हो।

कल्पना गरौँ—कुनै परिवार आफ्नो बेपत्ता सदस्यको खोजी गरिरहेको छ र अचानक टेलिभिजन वा फेसबुकमा उसको शव देख्छ। त्यो परिवारमाथि पर्ने मनोवैज्ञानिक आघात कल्पना गर्न सकिन्छ।

त्यसैले मृतकको स्पष्ट पहिचान हुने तस्बिर वा भिडियो सार्वजनिक गर्नु अघि अत्यन्त कडा सम्पादकीय निर्णय आवश्यक छ।

समाचार संस्था कुनै परिवारलाई आफ्ना प्रियजनको मृत्यु थाहा दिने पहिलो माध्यम बन्नु हुँदैन, जहाँसम्म सम्भव छ।

७. बालबालिका वा अन्य संवेदनशील व्यक्ति प्रभावित हुन्छन्?

बालबालिका पत्रकारितामा विशेष संरक्षणको विषय हुन्।

विपद्मा परिवार गुमाएको, घाइते भएको, एक्लिएको वा मानसिक आघातमा रहेको बालबालिकासँग तत्काल क्यामेरा अगाडि प्रश्न गर्नु नैतिक रूपमा अनुचित हुन सक्छ।

“तिम्रो बुबा मर्नुभयो, अहिले कस्तो लागिरहेको छ?” जस्ता प्रश्न पत्रकारिता होइनन्; ती पीडामाथि थप चोट हुन सक्छन्।

बालबालिका, वृद्धवृद्धा, अपांगता भएका व्यक्ति, गम्भीर घाइते, मानसिक आघातमा रहेका व्यक्ति तथा शोकाकुल परिवारसँग व्यवहार गर्दा रिपोर्टरले अतिरिक्त संवेदनशीलता अपनाउनुपर्छ।

८. यसले दर्शकलाई सूचना दिन्छ कि केवल स्तब्ध बनाउँछ?

समाचारको उद्देश्य दर्शकलाई डराउनु होइन, बुझाउनु हो।

यदि भिडियोमा केवल शव, चिच्याहट र विनाश छ तर घटनाको कारण, प्रभावित क्षेत्र, उद्धार अवस्था, सुरक्षित रहने उपाय वा सरकारी प्रतिक्रियाबारे कुनै जानकारी छैन भने त्यो सामग्रीले पत्रकारिताभन्दा बढी सनसनी सिर्जना गर्न सक्छ।

विशेषतः युट्युब र सामाजिक सञ्जालमा क्लिक बढाउन प्रयोग हुने अत्यन्त भयानक थम्बनेल, अतिरञ्जित शीर्षक, रातो अक्षरमा ‘BREAKING’ र पुष्टि नभएका मृत्यु संख्या प्रकाशित गर्ने प्रवृत्तिले समग्र सञ्चार जगतको विश्वसनीयता घटाउँछ।

९. समाचारले समस्या मात्र देखाएको छ कि अब के गर्न सकिन्छ पनि बताएको छ?

विपद् पत्रकारिताले विनाशको चित्र मात्रै होइन, उपयोगी जानकारी पनि दिनुपर्छ।

नागरिक कहाँ जान सक्छन्? कुन सडक बन्द छ? कुन क्षेत्रबाट टाढा बस्नुपर्छ? आपतकालीन सम्पर्क कहाँ गर्ने? बेपत्ता व्यक्तिबारे कहाँ जानकारी दिने? रक्तदान कहाँ भइरहेको छ? आधिकारिक राहत प्रणाली कुन हो? गलत सूचना कसरी छुट्याउने?

यस्ता जानकारीले पत्रकारितालाई वास्तविक सार्वजनिक सेवा बनाउँछ।

समाचारले नागरिकलाई निराश मात्रै होइन, सचेत, सुरक्षित र सक्षम बनाउनुपर्छ।

१०. यही दृश्य आफ्नै परिवारको सदस्यको भएको भए पनि यसरी नै प्रकाशित गर्थ्यौँ?

यो नै सम्पादकीय संवेदनशीलताको अन्तिम र सबैभन्दा शक्तिशाली परीक्षण हो।

यदि फोटोमा देखिएको शव आफ्नै पिता, आमा, श्रीमान्, श्रीमती, छोरा, छोरी वा दाजुभाइको भएको भए के हामी त्यही क्लोजअप प्रयोग गर्थ्यौँ? त्यही शीर्षक लेख्थ्यौँ? त्यही भिडियो बारम्बार प्रसारण गर्थ्यौँ?

उत्तर “होइन” हो भने अर्काको परिवारलाई पनि त्यही सम्मान दिनुपर्छ।

पीडित समाचारको ‘कन्टेन्ट’ मात्र होइन; ऊ कसैको परिवार हो, कसैको संसार हो।

कानुनले अनुमति दिएको सबै कुरा प्रकाशित गर्नु आवश्यक हुँदैन

तस्बिरमा उल्लेख भएको एउटा वाक्य विपद् पत्रकारिताका लागि विशेष महत्वपूर्ण छ—“दोस्रो प्रश्न कानुनी परीक्षण होइन; मानवीय सम्पादकीय परीक्षण हो।”

कुनै सामग्री प्रकाशन गर्नु कानुनतः सम्भव हुनु र पत्रकारिताको दृष्टिले उचित हुनु एउटै कुरा होइन।

कानुनले रोक नलगाएको कुनै फोटो पनि अमानवीय हुन सक्छ। सार्वजनिक स्थानमा खिचिएको भिडियो पनि अनावश्यक रूपमा अपमानजनक हुन सक्छ। पीडितले बोलेको प्रत्येक वाक्य प्रसारण गर्नु पनि आवश्यक हुँदैन।

सम्पादकको काम “प्रकाशित गर्न मिल्छ कि मिल्दैन?” मात्र होइन, “प्रकाशित गर्नु उचित छ कि छैन?” भन्ने निर्णय गर्नु पनि हो।

‘पहिले पोस्ट गर्ने’ प्रतिस्पर्धाले पत्रकारिता कमजोर बनाउँछ

डिजिटल पत्रकारितामा अर्को ठूलो समस्या गति हो।

एउटा सञ्चारमाध्यमले समाचार हाल्यो भने अर्कोले पुष्टि नगरी तत्काल प्रतिलिपि गर्ने, सामाजिक सञ्जालमा आएको भिडियो डाउनलोड गरेर लोगो राखी पुनःप्रसारण गर्ने र मृतकको संख्या बढाएर शीर्षक बनाउने प्रवृत्ति अत्यन्त जोखिमपूर्ण छ।

विपद्मा पाँच मिनेट ढिलो भएर सही समाचार दिनु, पाँच मिनेट छिटो भएर गलत समाचार दिनुभन्दा धेरै राम्रो हो।

Breaking News भन्दा Verified News महत्वपूर्ण हुन्छ।

गल्ती भए लुकाउनु होइन, स्पष्ट रूपमा सच्याउनु पत्रकारिताको विश्वसनीयता हो।

फोटो पत्रकार र भिडियो पत्रकारको पनि ठूलो जिम्मेवारी

फोटो पत्रकारिताको काम वास्तविकता लुकाउनु होइन। इतिहासका धेरै महत्वपूर्ण युद्ध, भोकमरी, प्राकृतिक विपद् र मानवीय संकट संसारले शक्तिशाली तस्बिरमार्फत नै बुझेको छ।

तर शक्तिशाली तस्बिर र अपमानजनक तस्बिरबीच ठूलो अन्तर हुन्छ।

क्यामेरा पीडितको अनुहारमा जबर्जस्ती पुर्‍याउने, उद्धार भइरहेको व्यक्तिमाथि भिडियो बनाउन भीड गर्ने, शव वरिपरि पोजिसन खोज्दै उद्धारकर्मीलाई अवरोध गर्ने वा रुँदै गरेको परिवारलाई पटकपटक दृश्य दोहोर्‍याउन लगाउने व्यवहार व्यावसायिक पत्रकारिताको हिस्सा हुन सक्दैन।

सम्पादक मात्र होइन, सामाजिक सञ्जाल टोली पनि उत्तरदायी

आज धेरै सञ्चार संस्थामा वेबसाइटको समाचारभन्दा फेसबुक वा युट्युबको पोस्ट धेरै मानिसले देख्छन्। त्यसैले सम्पादकीय आचारसंहिता वेबसाइटमा मात्रै लागू भएर पुग्दैन।

हेडलाइन लेख्ने व्यक्ति, थम्बनेल बनाउने डिजाइनर, भिडियो एडिटर, युट्युब व्यवस्थापक र फेसबुक पोस्ट गर्ने कर्मचारी सबैलाई संवेदनशील सामग्रीबारे समान प्रशिक्षण आवश्यक छ।

समाचारभित्र ब्लर गरिएको शव थम्बनेलमा स्पष्ट देखाउनु कुनै अर्थमा जिम्मेवार पत्रकारिता होइन।

एआई र पुराना दृश्यको युगमा ‘भेरिफिकेसन डेस्क’ आवश्यक

आज एउटा फोटो वास्तविक जस्तो देखिँदैमा वास्तविक हुन्छ भन्ने छैन।

एआईबाट बनाइएको दृश्य, डिजिटल रूपमा सम्पादन गरिएको फोटो, पुरानो घटनाको भिडियो र सन्दर्भ काटिएको क्लिपले केही मिनेटमै ठूलो भ्रम सिर्जना गर्न सक्छ।

सञ्चार संस्थाले विपद्का बेला तस्बिरको स्रोत, मिति, स्थान र मूल अपलोडर जाँच्ने प्रणाली बनाउनुपर्छ। शंका लागेमा “हामीले स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गर्न सकेका छैनौँ” भन्न सक्नु कमजोरी होइन; त्यो जिम्मेवार पत्रकारिता हो।

पीडालाई व्यापार नबनाऔँ

मानवीय विपत्तिमा सञ्चारमाध्यमको भूमिका अत्यन्त शक्तिशाली हुन्छ। एउटा जिम्मेवार समाचारले उद्धार तेज गर्न सक्छ, राहत जुटाउन सक्छ, सरकारलाई जवाफदेही बनाउन सक्छ र हजारौँ मानिसलाई सुरक्षित रहन मद्दत गर्न सक्छ।

त्यही पत्रकारिता गैरजिम्मेवार भयो भने अफवाह फैलिन सक्छ, पीडित परिवार थप आहत हुन सक्छ, राहत कार्य अवरुद्ध हुन सक्छ र सञ्चारमाध्यमप्रतिको विश्वास समाप्त हुन सक्छ।

त्यसैले प्रत्येक पत्रकार, सम्पादक र सञ्चार संस्थाले आफ्नो न्यूजरुममा एउटा सरल सिद्धान्त स्थापित गर्न जरुरी छ—

सबैभन्दा पहिले सत्यता।
त्यसपछि मानवता।
त्यसपछि सार्वजनिक हित।
र त्यसपछि मात्र गति, प्रतिस्पर्धा र भ्युज।

विपद् पत्रकारिताको सफलता सबैभन्दा डरलाग्दो फोटो कसले पहिले प्रकाशित गर्‍यो भन्नेबाट होइन, सबैभन्दा कठिन समयमा कसले सत्य, संयमित, उपयोगी र मानवीय पत्रकारिता गर्‍यो भन्नेबाट मूल्याङ्कन हुनुपर्छ।

संवेदनशीलता अपनाऔँ, पीडितको गरिमा जोगाऔँ र जिम्मेवार पत्रकारिताको अभ्यास गरौँ।