काठमाडौं, साउन २८। करिब पाँच महिनाको विदेश बसाइपछि पूर्वप्रधानमन्त्री तथा नेपाली कांग्रेसका निवर्तमान सभापति शेरबहादुर देउवा बिहीबार स्वदेश फर्किएका छन्। स्वास्थ्य उपचारका लागि सिंगापुर गएका देउवा हङकङ र बैंकक हुँदै दिउँसो करिब साढे १२ बजे त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा अवतरण गरेका हुन्। विमानस्थलमा कांग्रेसको देउवा पक्षका नेता–कार्यकर्ताले बाजागाजा, फूलमाला र नारासहित उनको स्वागत गरेका थिए।

जेनजी आन्दोलनका क्रममा बूढानीलकण्ठस्थित निजी निवासमा तोडफोड र आगजनी भएपछि देउवा परिवार त्यहाँ बस्न छाडेको थियो। पछिल्लो अद्यावधिक विवरणअनुसार स्वकीय सचिव भानु देउवाले पूर्वप्रधानमन्त्री देउवा विमानस्थलबाट महाराजगञ्जस्थित यसअघि नै लिइएको भाडाको निवासमा बस्ने जानकारी दिएका छन्। कांग्रेसको देउवा समूहले भने चुनदेवीमा छुट्टै सम्पर्क कार्यालय सञ्चालन गर्दै आएको छ।

तर देउवाको स्वदेश फिर्तीलाई सामान्य उपचारपछिको घरफिर्तीका रूपमा मात्र हेरिएको छैन। उनी त्यस्तो समयमा नेपाल फर्किएका छन्, जतिबेला जेनजी आन्दोलनपछि उनी, पत्नी एवं पूर्वपरराष्ट्रमन्त्री आरजु राणा देउवा तथा परिवारको सम्पत्ति र आर्थिक कारोबारमाथि उठेका प्रश्न अनुसन्धानकै क्रममा छन्। आरजु र छोरा जयवीर देउवा भने बिहीबार देउवासँग नेपाल फर्किएका छैनन्।

जेनजी आन्दोलनले बदलिदिएको देउवा परिवारको परिस्थिति

२०८२ भदौ २३ र २४ गतेको जेनजी आन्दोलन नेपालको राजनीतिक परिदृश्य बदल्ने घटनामध्ये एक बन्यो। आन्दोलनको दोस्रो दिन प्रदर्शनकारीहरू बूढानीलकण्ठस्थित देउवा निवासमा प्रवेश गरी तोडफोड र आगजनी गरेका थिए। देउवा दम्पतीमाथि समेत आक्रमण भएको थियो र उनीहरू घाइते भएका थिए। त्यसपछि उपचार गराएर केही समयपछि उनीहरू सिंगापुरसमेत गएका थिए।

आगजनीपछि देउवा निवासबाट जलेका नेपाली तथा विदेशी मुद्राका नोट भेटिएको भनिएका दृश्य सामाजिक सञ्जालमा व्यापक बने। सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागले घटनास्थलबाट जलेका नोटका टुक्रा, खरानीलगायत नमुना संकलन गरी फरेन्सिक परीक्षणमा पठाएको थियो। पछिल्लो अनुसन्धानसम्बन्धी विवरणमा संकलित केही नोटका अवशेष वास्तविक मुद्रा भएको फरेन्सिक परीक्षणबाट पुष्टि भएको उल्लेख गरिएको छ। त्यसपछि देउवासहित केही शीर्ष नेतामाथिको प्रारम्भिक सम्पत्ति छानबिन विस्तृत अनुसन्धानमा प्रवेश गरेको जनाइएको थियो।

तर सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका सबै दृश्य प्रमाणित भएका छैनन्। कतिपय भिडियो अन्य स्थान वा पुराना घटनासँग सम्बन्धित रहेको तथ्य जाँचमा देखिएको थियो। देउवाले समेत जेनजी आन्दोलनसम्बन्धी जाँचबुझ आयोगलाई दिएको बयानमा आफ्नो घरमा अत्यधिक पैसा भेटिएको भनेर फैलाइएका भिडियो ‘एआईबाट बनाइएको हुन सक्ने’ दाबी गरेका छन्। प्रहरीको मुचुल्कामा केही रकमको उल्लेख भए पनि सामाजिक सञ्जालमा प्रचार गरिएजस्तो ठूलो परिमाण नरहेको उनको भनाइ थियो।

यसकारण सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका रकमसम्बन्धी सबै दाबीलाई स्थापित तथ्यका रूपमा लिन नमिल्ने भए पनि अनुसन्धान निकायले देउवा परिवारको सम्पत्ति र आर्थिक स्रोतको छानबिन गरिरहेको तथ्य भने यथावत् छ।

देउवा–आरजुमाथि सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान

सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागले जेनजी आन्दोलनपछि देउवा, तत्कालीन अन्य शीर्ष नेता तथा केही पूर्वमन्त्रीको सम्पत्ति सम्बन्धमा प्रारम्भिक छानबिन सुरु गरेको थियो। करिब छ महिनाको प्रारम्भिक अध्ययनपछि अनुसन्धानलाई विस्तृत चरणमा लगिएको समाचार सार्वजनिक भएको थियो। विभागले नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो—सीआईबीको सहयोगसमेत लिएको थियो।

अनुसन्धानका क्रममा देउवा दम्पती र परिवारका केही सदस्यका नाममा रहेको चल–अचल सम्पत्ति तथा बैंक खातामाथि रोक्का आदेश जारी गरिएको र त्यो रोक्का अझै कायम रहेको अनुसन्धानसम्बद्ध स्रोतलाई उद्धृत गर्दै कान्तिपुरले जनाएको छ। उनीहरूको लामो विदेश बसाइ, उपचार खर्च तथा त्यसका लागि प्रयोग गरिएको रकमको स्रोतसमेत अनुसन्धानको विषय बन्न सक्ने अधिकारीहरूले बताएका छन्।

देउवा दम्पती स्वास्थ्य उपचारका लागि विदेशमा रहेको बताउँदै आएका छन्। तर उनीहरूको पाँच महिनाको बसाइका क्रममा कुन अस्पतालमा के उपचार भयो र उपचार तथा बसोबासको खर्च कसरी व्यवस्थापन भयो भन्ने विस्तृत विवरण सार्वजनिक भएको छैन। अनुसन्धान निकायले उनीहरू उपस्थित भएपछि यी विषय पनि सोधपुछको हिस्सा बन्न सक्ने जनाएको छ।

देउवाले भने आफूमाथिका आरोप अस्वीकार गर्दै आएका छन्। सार्वजनिक पदमा रहँदा कानुनअनुसार सम्पत्ति विवरण बुझाएको, आफू र परिवारले गैरकानुनी रूपमा सम्पत्ति आर्जन नगरेको र निष्पक्ष अनुसन्धानमा सहयोग गर्न तयार रहेको उनको दाबी छ।

पक्राउ पुर्जी जारी भयो, तर सर्वोच्चले कार्यान्वयनमा रोक लगायो

२०८२ चैतमा सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धानका क्रममा शेरबहादुर देउवा र आरजु राणा देउवाविरुद्ध काठमाडौं जिल्ला अदालतबाट पक्राउ पुर्जी जारी गरिएको थियो। त्यसपछि उनीहरूलाई नेपाल फर्काउन इन्टरपोलमार्फत रेड नोटिसको प्रयाससमेत भएको थियो, तर उक्त अनुरोध स्वीकार भएन।

देउवा दम्पती सर्वोच्च अदालत पुगेपछि जेठ ११ गते सर्वोच्चले काठमाडौं जिल्ला अदालतबाट जारी पक्राउ पुर्जीका आधारमा उनीहरूलाई पक्राउ नगर्न अन्तरिम आदेश दियो।

सर्वोच्चको आदेशको अर्थ भने सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान नै समाप्त भएको वा देउवा दम्पती आरोपमुक्त भएको होइन। अदालतले मुख्यतः पक्राउ पुर्जी जारी गर्दा अपनाइएको विधि, आधार–कारण र क्षेत्राधिकारमाथि प्रश्न उठाएको थियो। संशोधित कानुनी व्यवस्थाअनुसार सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धानसम्बन्धी मुद्दाको क्षेत्राधिकार विशेष अदालतमा पर्ने भएकाले जिल्ला अदालतबाट जारी पुर्जी स्वतः निष्क्रिय भएको सर्वोच्चको ठहर थियो। विधिसम्मत प्रक्रिया पूरा गरेर अनुसन्धान गर्न सकिने बाटो अदालतले बन्द गरेको छैन।

त्यसैले अहिले देउवा स्वदेश फर्किए पनि सम्पत्ति शुद्धीकरणसम्बन्धी अनुसन्धान समाप्त भइसकेको अवस्था होइन।

आरजुमाथि राहदानी खरिद प्रकरणमा पनि छुट्टै अनुसन्धान

आरजु राणा देउवाको हकमा सम्पत्ति शुद्धीकरणको अनुसन्धानसँगै अर्को महत्वपूर्ण प्रकरण पनि जोडिएको छ—ई–पासपोर्ट अर्थात् राहदानी खरिद ठेक्का।

राहदानी विभागले जर्मन कम्पनीहरूलाई दिएको ई–पासपोर्टसम्बन्धी ठेक्कामा अनियमितता भएको आरोपमा अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले विभागका तत्कालीन तथा बहालवाला अधिकारी, कम्पनी र प्रतिनिधिसहित १८ जनाविरुद्ध विशेष अदालतमा भ्रष्टाचार मुद्दा दायर गरेको छ। मुद्दामा १० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी बिगो मागदाबी गरिएको छ।

यस प्रकरणमा एउटा महत्वपूर्ण तथ्य के हो भने आरजु राणा देउवालाई उक्त प्रारम्भिक अभियोगपत्रमा प्रतिवादी बनाइएको छैन। तर अख्तियारले उनीसम्बन्धी उजुरी र भूमिकाबारे छुट्टै अनुसन्धान जारी रहेको जनाएको छ। यही अनुसन्धानका लागि अख्तियारले बूढानीलकण्ठस्थित निवासमा तीन दिनभित्र बयानका लागि उपस्थित हुन सूचना टाँसेको थियो। आरजुले आफू विदेशमा उपचाररत रहेको भन्दै निर्धारित समयमा उपस्थित हुन नसक्ने जानकारी इमेलमार्फत अख्तियारलाई दिएकी थिइन्।

यसैले राहदानी प्रकरणमा आरजुमाथि भ्रष्टाचार प्रमाणित भइसकेको भन्न मिल्दैन; उनीमाथि अनुसन्धान जारी रहेको अवस्था हो।

पाँच महिनापछि एक्लै फर्किए देउवा

देउवा फागुन १२ अर्थात् सन् २०२६ फेब्रुअरी २५ मा स्वास्थ्य परीक्षणका लागि भन्दै सिंगापुर गएका थिए। आरजु भने दिल्ली हुँदै सिंगापुर पुगेको बताइएको छ। त्यसपछि उनीहरू हङकङ पुगेका थिए।

असारमा देउवा दम्पतीले सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागलाई इमेल गर्दै नेपाल फर्किएर अनुसन्धानमा सहयोग गर्न तयार रहेको जानकारी दिएका थिए। अन्ततः बिहीबार देउवा नेपाल फर्किए, तर आरजु र छोरा जयवीर उनीसँग फर्किएका छैनन्।

देउवा नेपाल फर्किएपछि आफैं सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागमा पुगेर बयान दिने वा अनुसन्धान निकायले उनलाई बोलाउने भन्नेबारे अहिलेसम्म औपचारिक निर्णय सार्वजनिक भएको छैन।

‘शक्ति लिन होइन, राष्ट्रिय एकता बलियो बनाउन फर्किएको हुँ’

स्वदेश फर्किएलगत्तै देउवाले लामो राजनीतिक अपिल जारी गर्दै आफू सत्ता वा शक्ति प्राप्त गर्ने उद्देश्यले नेपाल नफर्किएको बताएका छन्।

उनले भनेका छन्, “म शक्ति प्राप्त गर्न होइन, राष्ट्रिय एकता सुदृढ गर्न फर्किएको छु।”

बीपी कोइरालाले राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति लिएर निर्वासनबाट नेपाल फर्किएको ऐतिहासिक सन्दर्भ स्मरण गर्दै देउवाले अहिले पनि राजनीतिक दलहरूबीच सर्वपक्षीय राष्ट्रिय एकता आवश्यक रहेको बताएका छन्। प्रतिशोधको राजनीति त्यागेर मेलमिलाप, सहकार्य र लोकतान्त्रिक मूल्यका आधारमा अघि बढ्नुपर्ने उनको धारणा छ।

उनले जेनजी आन्दोलनले उठाएका परिवर्तनका मागलाई बेवास्ता गर्न नमिल्ने पनि बताएका छन्। युवा पुस्ताको निराशा, असन्तुष्टि र परिवर्तनको आकांक्षालाई राजनीतिक दलहरूले गम्भीरतापूर्वक ग्रहण गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ।

देउवाले वर्तमान सरकारलाई पनि ताजा जनमतको सम्मान गर्दै जनताको अपेक्षा पूरा गर्न केन्द्रित हुन आग्रह गरेका छन्। राजनीतिक आग्रह–पूर्वाग्रह वा प्रतिशोधमा सरकार अल्झिए त्यो सत्ता पक्ष र मुलुक दुवैका लागि हितकर नहुने उनको टिप्पणी छ।

कांग्रेसभित्र पनि देउवाको पुनरागमन अर्थपूर्ण

देउवाको फिर्तीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष नेपाली कांग्रेसभित्र जारी आन्तरिक शक्ति संघर्ष हो।

विशेष महाधिवेशनपछि पार्टी नेतृत्वबाट बाहिरिएका देउवाको पक्षले अहिले छुट्टै रूपमा संगठनात्मक गतिविधि बढाएको छ। चुनदेवीमा सम्पर्क कार्यालय सञ्चालनमा ल्याइएको छ भने देउवा पक्षको राष्ट्रिय भेला पनि आयोजना हुँदैछ। देउवाले आफू सक्रिय शक्ति संघर्षमा फर्कन नभई अनुभव नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्न आएको बताए पनि उनको स्वदेश फिर्तीले कांग्रेसभित्रको समीकरणमा प्रभाव पार्ने निश्चित देखिन्छ।

उनले युवा पुस्ताले नेतृत्वमा अघि बढ्नुपर्ने स्वीकार गर्दै पाका र अनुभवी नेता सबै खराब हुन् भन्ने भाष्य निर्माण गर्न नहुने बताएका छन्। कांग्रेसभित्रको निराशा र असहमति तत्काल समाधान गरी पार्टीलाई एकताबद्ध बनाउनुपर्ने उनको जोड छ।

स्वागतको उत्सवसँगै कठिन प्रश्नहरू

यसरी पाँच महिनापछि शेरबहादुर देउवाको स्वदेश फिर्ती कांग्रेसको एउटा समूहका लागि राजनीतिक उत्सवको विषय बनेको छ। विमानस्थलमा भएको बाजागाजा र स्वागतले उनको राजनीतिक प्रभाव अझै समाप्त नभएको संकेत गर्छ।

तर उनको आगमनसँगै केही गम्भीर प्रश्न पनि पुनः सतहमा आएका छन्।

जेनजी आन्दोलनपछि सुरु भएको सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान कहाँ पुग्छ? रोक्का गरिएका सम्पत्ति र बैंक खाताको अनुसन्धानबाट के निष्कर्ष आउँछ? लामो विदेश बसाइ तथा उपचार खर्चको स्रोतबारे अनुसन्धान निकायले के पत्ता लगाउँछ? देउवा स्वयं अनुसन्धान निकायमा उपस्थित भएर बयान दिन्छन् कि दिँदैनन्? आरजु राणा कहिले नेपाल फर्किन्छिन्? राहदानी खरिदसम्बन्धी छुट्टै अनुसन्धानमा उनको भूमिका सम्बन्धमा अख्तियारले के निष्कर्ष निकाल्छ?

यी प्रश्नको जवाफ राजनीतिक भाषण वा स्वागत समारोहबाट होइन, स्वतन्त्र अनुसन्धान, प्रमाण, कानुनी प्रक्रिया र अन्ततः न्यायिक निष्कर्षबाट आउनुपर्ने हुन्छ।

देउवाले सार्वजनिक जीवनमा आफूले राष्ट्र, लोकतन्त्र, संविधान र कानुनलाई सर्वोपरि मानेको तथा गैरकानुनी काम नगरेको दाबी गर्दै आफ्नो जीवनलाई ‘खुला किताब’ बताएका छन्। त्यस दाबीको परीक्षण गर्ने जिम्मेवारी अब अनुसन्धान र न्यायिक निकायमा छ।

नेपालको लोकतन्त्रका लागि पनि यसको अर्थ महत्वपूर्ण छ—पूर्वप्रधानमन्त्री होस् वा सामान्य नागरिक, आरोप लाग्दैमा दोषी ठहरिनु हुँदैन; तर राजनीतिक शक्ति, इतिहास वा पदका कारण अनुसन्धानबाट उन्मुक्ति पनि हुनु हुँदैन।

देउवाले आफू “नेता बनेर होइन, राष्ट्रको आजीवन नागरिक बनेर फर्किएको” बताएका छन्। अब उनको राजनीतिक सन्देशसँगै अनुसन्धानमा उनले देखाउने सहयोग, पारदर्शिता र कानुनी प्रक्रियाप्रतिको व्यवहारले पनि उनको स्वदेश फिर्तीको वास्तविक अर्थ निर्धारण गर्नेछ।