Updating ….वाशिङ्टन/ मध्यपूर्वमा महिनौँदेखि जारी अमेरिका–इरान तनावका बीच अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अप्रत्याशित रूपमा इरानमाथि नियोजित सैन्य आक्रमण रद्द गरेको घोषणा गरेका छन्। केही घण्टाअघि मात्र इरानलाई “कडा सैन्य प्रहार” गर्ने चेतावनी दिएका ट्रम्पले त्यसपछि युद्ध अन्त्यतर्फ उन्मुख एउटा महत्वपूर्ण समझदारीको प्रारम्भिक खाका तयार भएको दाबी गरेका हुन्।

ह्वाइट हाउसस्थित ओभल अफिसमा बिहीबार पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै ट्रम्पले अमेरिका र इरानबीचको द्वन्द्व अन्त्य गर्ने दिशामा उल्लेखनीय प्रगति भएको बताएका छन्। उनका अनुसार दुई पक्षबीचको वार्ता निर्णायक चरणमा पुगेको छ र छिट्टै औपचारिक सम्झौतामा हस्ताक्षर हुन सक्ने सम्भावना रहेको छ।

‘इरानसँग आणविक हतियार नहोस् भन्ने मुख्य लक्ष्य’

राष्ट्रपति ट्रम्पले सम्भावित सम्झौताको मूल उद्देश्य इरानलाई भविष्यमा कुनै पनि प्रकारको आणविक हतियार विकास गर्न नदिनु रहेको स्पष्ट पारे। उनले भने, “हामीले यो सम्पूर्ण प्रक्रिया एउटा मात्र उद्देश्यका लागि अघि बढायौँ—इरानसँग कहिल्यै पनि आणविक हतियार नहोस्। अहिले त्यस दिशामा ठूलो उपलब्धि हासिल भएको छ।”

ट्रम्पका अनुसार सम्झौताका अधिकांश कागजात अन्तिम तयारीको चरणमा छन्। उनले युरोपको कुनै देशमा हस्ताक्षर समारोह आयोजना हुन सक्ने संकेत गर्दै त्यसका लागि धेरै समय नलाग्ने बताए।

होर्मुज जलडमरूमध्य खुल्ने संकेत

यदि सम्झौता सम्पन्न भयो भने विश्व ऊर्जा आपूर्तिको दृष्टिले अत्यन्त संवेदनशील मानिने होर्मुज जलडमरूमध्य पुनः पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउने ट्रम्पको दाबी छ। विश्वको ठूलो हिस्सा कच्चा तेल र तरल प्राकृतिक ग्यास यही मार्ग हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्ने भएकाले यसको अवरोधले विश्व अर्थतन्त्रमा गम्भीर असर पार्दै आएको छ।

ट्रम्पको पछिल्लो अभिव्यक्तिपछि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यमा समेत उल्लेखनीय गिरावट देखिएको छ। ब्रेन्ट क्रुडको मूल्य एकै दिन करिब ४ प्रतिशतभन्दा बढी घटेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्।

इरानको प्रतिक्रिया : “सम्झौता भएको छैन”

यद्यपि अमेरिकी पक्षको आशावादी दाबीप्रति इरानले सावधानीपूर्ण प्रतिक्रिया दिएको छ। इरानी परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बघाईले सरकारी टेलिभिजनसँग कुरा गर्दै सम्झौता भएको भन्ने समाचारहरूलाई “अनुमानमा आधारित” बताएका छन्।

उनले अधिकांश मस्यौदा तयार भइसकेको स्वीकार गरे पनि कुनै पनि विषय अन्तिम रूपमा टुंगो नलागेको स्पष्ट पारे। बघाईका अनुसार वार्ताका क्रममा अमेरिकाले थप नयाँ सर्तहरू अघि सारेको छ र इरानका लागि स्वीकार्य नहुने “अत्यधिक माग” राखिएको छ।

“इरान आफ्ना राष्ट्रिय हित र रातो रेखाबाट पछि हट्ने छैन,” उनले भने।

इजरायल प्रत्यक्ष पक्ष होइन

ट्रम्पले खाडी क्षेत्रका नेताहरू तथा इजरायली प्रधानमन्त्रीसँग समेत निरन्तर संवाद भइरहेको बताएका छन्। उनका अनुसार सम्भावित समझदारीप्रति मध्यपूर्वका अधिकांश देश सकारात्मक छन्।

तर इजरायली प्रधानमन्त्रीको कार्यालयले भने इजरायल उक्त समझदारीको प्रत्यक्ष पक्ष नरहेको स्पष्ट गरेको छ। इजरायलले कुनै पनि अन्तिम सम्झौतामा इरानको युरेनियम संवर्द्धन कार्यक्रम नियन्त्रण, संवर्द्धन पूर्वाधारको विघटन, क्षेप्यास्त्र उत्पादनमा सीमा तथा इरान समर्थित सशस्त्र समूहहरूलाई प्रदान गरिने सहयोग अन्त्यजस्ता विषयलाई अनिवार्य रूपमा समेटिनुपर्ने धारणा राखेको छ।

युद्धको पृष्ठभूमि

गत फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानका विभिन्न सैन्य तथा रणनीतिक संरचनामाथि व्यापक आक्रमण सुरु गरेका थिए। त्यसको जवाफमा इरानले इजरायल र अमेरिकासँग निकट सम्बन्ध भएका खाडी मुलुकहरूलाई लक्षित गर्दै मिसाइल तथा ड्रोन आक्रमण गरेको थियो।

यही क्रममा इरानले विश्व ऊर्जा व्यापारको प्रमुख मार्ग होर्मुज जलडमरूमध्यमा समेत प्रभावकारी नियन्त्रण कायम गर्दै जहाज आवागमनमा अवरोध सिर्जना गरेको थियो।

अप्रिलमा युद्धविरामको घोषणा भए पनि त्यसयता दुवै पक्षबीच छिटफुट सैन्य कारबाही र जवाफी आक्रमण जारी छन्। पछिल्ला केही दिनयता मात्रै अमेरिका र इरानबीच दुई चरणका प्रतिआक्रमण भएका छन्।

खार्ग टापुमाथि आक्रमणको चेतावनी

सम्झौताबारेको पछिल्लो दाबी सार्वजनिक हुनुअघि ट्रम्पले इरानको सबैभन्दा महत्वपूर्ण तेल निर्यात केन्द्र खार्ग टापु तथा अन्य ऊर्जा पूर्वाधारलाई निशाना बनाउने चेतावनी दिएका थिए।

पर्सियन खाडीको उत्तर भागमा रहेको खार्ग टापुबाट इरानको कुल तेल निर्यातको करिब ९० प्रतिशत हिस्सा बाहिरिने भएकाले यसलाई इरानी अर्थतन्त्रको जीवनरेखा मानिन्छ।

ट्रम्पले अमेरिकी नियन्त्रणमा विश्व तेल तथा ग्यास बजारलाई स्थिर बनाउने अभिव्यक्ति दिएपछि इरानले थप अमेरिकी आक्रमण भए अघिल्लाभन्दा कडा प्रतिकार गर्ने चेतावनी दिएको थियो।

संयुक्त राष्ट्रसंघको चिन्ता

अमेरिका र इरानबीचको बढ्दो तनावले विश्व समुदायलाई समेत चिन्तित बनाएको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिवका प्रवक्ताले मध्यपूर्वमा निरन्तर बढिरहेको सैन्य तनावप्रति गहिरो चिन्ता व्यक्त गर्दै सबै पक्षलाई संयमता अपनाउन आग्रह गरेका छन्।

विश्लेषकहरूका अनुसार यदि अमेरिका–इरानबीच प्रस्तावित सम्झौता सफल भयो भने मध्यपूर्वमा जारी अस्थिरता कम हुनुका साथै विश्व ऊर्जा बजार, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार तथा सुरक्षा अवस्थामासमेत सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ। तर वार्ताका केही संवेदनशील विषयमा अझै सहमति नजुटेकाले अन्तिम परिणामबारे निश्चित निष्कर्ष निकाल्न भने हतार हुने देखिन्छ।

अमेरिकी इजरायली आक्रमणले इरानका ५० भन्दा बढी सैन्य अड्डा ध्वस्त, क्षति लुकाउन मर्मतमा जुट्यो तेहरान

 अमेरिका र इजरायलद्वारा गत फेब्रुअरी २८ देखि सुरु गरिएको संयुक्त सैन्य अभियानका क्रममा इरानका कम्तीमा ५० भन्दा बढी प्रमुख सैन्य अड्डा, हवाई तथा नौसैनिक संरचना र इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) का मुख्यालयहरूमा गम्भीर क्षति पुगेको उपग्रह तस्वीरहरूले देखाएका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले विश्लेषण गरेका उपग्रह तस्वीरअनुसार इरानका विभिन्न क्षेत्रमा रहेका हवाई अड्डा, मिसाइल केन्द्र, नौसैनिक अड्डा तथा आईआरजीसीका कमाण्ड संरचनामाथि भएका आक्रमणले देशको सैन्य क्षमतामा ठूलो धक्का पुगेको छ।

अमेरिकी अधिकारीहरूले युद्ध सुरु भएयता इरानभित्र १३ हजारभन्दा बढी लक्ष्यमा आक्रमण गरिएको दाबी गरेका छन्। यद्यपि स्वतन्त्र रूपमा उक्त दाबीको पूर्ण पुष्टि हुन सकेको छैन।

हवाई शक्ति लगभग निष्क्रिय

युद्ध सुरु भएदेखि इरानका एक दर्जनभन्दा बढी हवाई अड्डा र सैन्य विमानस्थलहरू प्रभावित भएका छन्। उपग्रह तस्वीरहरूमा दर्जनौँ लडाकु विमान ध्वस्त भएको तथा रनवेहरू क्षतिग्रस्त भएको देखिन्छ।

तेहरानस्थित मेहराबाद अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको सैन्य क्षेत्रमा मार्च ७ मा गरिएको आक्रमणबाट कम्तीमा १७ वटा विमान नष्ट भएको विश्लेषण सार्वजनिक भएको छ। त्यस्तै, शिराज हवाई अड्डामा अप्रिल २ देखि १७ सम्म भएका आक्रमणमा कम्तीमा १३ वटा सैन्य विमान क्षतिग्रस्त वा ध्वस्त भएका बताइएको छ।

सुरक्षा विश्लेषकहरूका अनुसार यी आक्रमणपछि अमेरिकी नेतृत्वको गठबन्धनले इरानी आकाशमा लगभग पूर्ण नियन्त्रण कायम गर्न सफल भएको छ।

नौसैनिक शक्तिमा ठूलो क्षति

इरानको प्रमुख नौसैनिक मुख्यालय रहेको बन्दर अब्बास नौसैनिक अड्डामा युद्धको सुरुआती चरणमै ठूलो क्षति पुगेको बताइएको छ।

उपग्रह तस्वीरहरूमा युद्धपोतहरूमा आगलागी भएको, प्रशासनिक भवनहरू ध्वस्त भएको तथा बन्दरगाहका संरचनाहरू गम्भीर रूपमा प्रभावित भएको देखिएको छ।

त्यस्तै, कोनारक नौसैनिक अड्डामा रहेका केही जहाज डुबेका तथा गोदामहरूमा समेत क्षति पुगेको तस्वीरहरूमा देखिएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले केही दिनअघि फक्स न्युजसँगको अन्तर्वार्तामा “इरानको नौसेना र वायुसेना लगभग समाप्त भइसकेको” दाबी गरेका थिए। यद्यपि सैन्य विज्ञहरूले उक्त दाबीलाई राजनीतिक वक्तव्यका रूपमा हेरेका छन्।

आईआरजीसीको मुख्यालय पनि निशानामा

आक्रमणको प्रमुख लक्ष्यमध्ये इरानको शक्तिशाली सैन्य संगठन आईआरजीसी पनि परेको छ।

तेहरानको पूर्वी क्षेत्रमा रहेको आईआरजीसीको मुख्यालय तथा नौसैनिक कमाण्ड केन्द्रमा व्यापक क्षति पुगेको उपग्रह तस्वीरहरूले देखाएका छन्।

यसअघि मार्च अन्त्यतिर इजरायली कारबाहीमा आईआरजीसी नौसैनिक प्रमुख जनरल अलीरेजा ताङ्सिरी मारिएको दाबी सार्वजनिक भएको थियो।

युद्धविरामबीच पनि मर्मत अभियान

यद्यपि अमेरिका र इरानबीच अस्थायी युद्धविराम लागू भएको एक महिनाभन्दा बढी भइसकेको छ, उपग्रह तस्वीरहरूले इरानले आफ्ना महत्वपूर्ण मिसाइल अड्डाहरू पुनः सञ्चालनमा ल्याउने प्रयास तीव्र बनाएको देखाएका छन्।

विशेषगरी तब्रिज मिसाइल केन्द्रमा क्षतिग्रस्त सुरुङहरू पुनः खन्ने, सडकहरू सफा गर्ने तथा भारी निर्माण उपकरण प्रयोग गरेर मर्मत गर्ने काम भइरहेको देखिएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार इरानले भविष्यमा सम्भावित सैन्य संघर्षलाई ध्यानमा राख्दै आफ्नो क्षेप्यास्त्र संरचना पुनःस्थापित गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।

अझै पनि खतरा कायमै

इरानको वायुसेना र नौसेनाले ठूलो क्षति बेहोरे पनि तेहरानसँग अझै पनि अमेरिकालगायत उसका क्षेत्रीय साझेदारलाई चुनौती दिन सक्ने क्षमता बाँकी रहेको सुरक्षा विज्ञहरूको भनाइ छ।

विशेषगरी ड्रोन, ब्यालिस्टिक मिसाइल र होर्मुज जलडमरूमध्य क्षेत्रमा सञ्चालन हुने तीव्र गतिका साना नौकाहरू इरानका प्रमुख रणनीतिक हतियारका रूपमा रहेका छन्।

इरानले उत्पादन गर्ने ‘शाहेद’ ड्रोनहरू पहिले नै रूससहित विभिन्न सहयोगी राष्ट्रहरूले प्रयोग गरिरहेका छन्।

आर्थिक संकटले पुनर्निर्माणमा चुनौती

मध्यपूर्व नीति परिषद्का वरिष्ठ विश्लेषक कमरान बोखारीका अनुसार युद्धअघि नै गम्भीर आर्थिक संकटमा रहेको इरानलाई सैन्य संरचना पुनर्निर्माण गर्न सहज हुने छैन।

उनका अनुसार सरकारले एकातिर सैन्य पूर्वाधार पुनःनिर्माण गर्नुपर्नेछ भने अर्कोतर्फ जनजीविकासँग सम्बन्धित आर्थिक समस्याहरू पनि समाधान गर्नुपर्नेछ, जसले ठूलो वित्तीय दबाब सिर्जना गर्नेछ।

नागरिक क्षेत्रमा पनि ठूलो क्षति

युद्धले केवल सैन्य संरचनालाई मात्र असर गरेको छैन। मानवअधिकारसम्बन्धी संस्थाहरूका अनुसार देशभरका आवासीय क्षेत्र, सरकारी भवन तथा सार्वजनिक पूर्वाधारहरू पनि प्रभावित भएका छन्।

अमेरिकास्थित मानवअधिकार निगरानी संस्था एचआरएएनएका अनुसार युद्ध सुरु भएयता इरानमा १ हजार ७ सयभन्दा बढी सर्वसाधारणको मृत्यु भइसकेको छ। यद्यपि अमेरिकी सेनाले उक्त सङ्ख्यामा प्रश्न उठाउँदै वास्तविक संख्या कम हुन सक्ने जनाएको छ।