एस्टोनियाको वैदेशिक गुप्तचर सेवाले सार्वजनिक गरेको नयाँ मूल्याङ्कन अनुसार युक्रेनमाथि आक्रमण गरेर छोटो समयमा विजय हासिल गर्ने लक्ष्यमा असफल भएपछि रूसको सैन्य शक्ति गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त भएको छ । तर सोही असफलतापछि मस्कोले दीर्घकालीन युद्धका लागि आफ्नो सैन्य संयन्त्र पुनर्निर्माण गरिरहेको आकलन प्रतिवेदनले गरेको छ । यद्यपि अहिले रूसले प्रयोग गरिरहेको सैन्य संरचना गुणस्तरभन्दा संख्यामा आधारित र क्षयीकरणमुखी बनेको देखिन्छ ।

प्रतिवेदनका अनुसार पूर्णस्तरको आक्रमण सुरु भएयता रूसले करिब १० लाख सैनिक गुमाइसकेको अनुमान गरिएको छ, जसमा मृत्यु तथा गम्भीर घाइते दुवै समावेश छन् । यति ठूलो मानवीय क्षतिले रूसी सेनाको व्यावसायिक संरचना कमजोर बनाएको छ र त्यसको सट्टा राज्यले ठूलो संख्यामा जबर्जस्ती वा बाध्यतामूलक भर्नामा निर्भर हुन थालेको छ ।

यस्ता क्षतिका बाबजुद क्रेमलिनले रणनीति परिवर्तन गर्दै संख्यात्मक बल र लामो समयसम्म चल्ने क्षयीकरण युद्धतर्फ आफूलाई ढालिरहेको एस्टोनियाली गुप्तचर निकायको निष्कर्ष छ । हतियार उत्पादन तीव्र बनाइएको छ, सैन्य संगठन पुनर्संरचना गरिएको छ र युद्धलाई गुणस्तरीय क्षमताभन्दा ठूलो परिमाणमा टिकाइराख्ने मोडलमा रूपान्तरण गरिएको छ ।

यस समग्र मूल्याङ्कनले युक्रेनलाई पराजित गर्न नसकेको, ऐतिहासिक रूपमा ठूलो जनशक्ति क्षति बेहोरेको र त्यसपछि पनि ‘संख्या नै शक्ति’ भन्ने अवधारणामा आधारित सैन्य संयन्त्र पुनर्निर्माण गरिरहेको रूसको तस्बिर प्रस्तुत गर्छ । यस्तो अवस्थामा रूसी सेनाको वास्तविक युद्धक्षमता कति प्रभावकारी छ भन्ने प्रश्न झन् गहिरिएको प्रतिवेदनले संकेत गरेको छ ।

प्रतिवेदन अनुसार रूसको सैन्य–औद्योगिक संरचनाले सन् २०२१ को तुलनामा तोपका गोलाबारुद उत्पादन १७ गुणाभन्दा बढी बढाएको छ । सन् २०२५ मा मात्र करिब ७० लाख तोपका गोला उत्पादन गरिएको उल्लेख गरिएको छ । यो उत्पादन वृद्धिलाई युक्रेन युद्धको तत्कालीन आवश्यकताभन्दा पनि भविष्यका सम्भावित द्वन्द्वका लागि रणनीतिक भण्डारण पुनर्निर्माणको संकेतका रूपमा हेरिएको छ ।

यद्यपि प्रतिवेदनले रूसलाई युद्धअघिको अपेक्षाभन्दा कमजोर शक्ति नै मानेको छ । अहिले प्रयोगमा ल्याइएका धेरै सैनिकहरू कम तालिमप्राप्त, जेलबाट ल्याइएका, विदेशी नागरिक वा पुराना तथा जीर्ण उपकरणमा निर्भर रहेको उल्लेख गरिएको छ । तर यस्तै कमजोर तर संख्यामा आधारित सेनाले पनि युक्रेन, नाटो र समग्र युरोपेली सुरक्षाका लागि दीर्घकालीन चुनौती कायम राख्ने चेतावनी दिइएको छ ।

रूससँग सिमाना जोडिएको अग्रपंक्तिको नाटो राष्ट्र भएकाले एस्टोनियाले रूसी सैन्य गतिविधिबारे विस्तृत गुप्तचर जानकारी संकलन गर्दै आएको छ । भौगोलिक नजिकाइ, क्षेत्रीय विज्ञता र सहयोगी राष्ट्रहरूसँगको सूचना साझेदारीका कारण एस्टोनियाको वार्षिक प्रतिवेदन नाटोभित्र विशेष चासोका साथ अध्ययन गरिने गर्छ ।

झण्डै चार वर्षको युद्धपछि पनि रूसले युक्रेनलाई आफ्नो अधीनमा ल्याउने मूल लक्ष्य हासिल गर्न नसकेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । उल्टै युक्रेन अझ दृढ र स्वतन्त्र बनेको एस्टोनियाली गुप्तचर सेवाको निष्कर्ष छ ।

रूसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले भने पश्चिमी मुलुकहरूले रूस थाकिसकेको भन्ने विश्लेषणलाई ‘इच्छापूर्ति कल्पना’ भन्दै अस्वीकार गरेका छन् । बेलारुसको मिन्स्कमा दिएको अभिव्यक्तिमा उनले सन् २०२६ देखि रक्षा खर्च घटाउने तयारी भइरहेको दाबी गर्दै हालको उत्पादन वृद्धिलाई कमजोरी होइन, लक्ष्य पूरा भइसकेको संकेतका रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।

तर एस्टोनियाली प्रतिवेदनले भने रूस अयोग्य देखिए पनि अझै खतरनाक रहेको निष्कर्ष निकालेको छ । आगामी एक वर्षभित्र एस्टोनिया वा अन्य नाटो सदस्य राष्ट्रमाथि प्रत्यक्ष सैन्य आक्रमण हुने सम्भावना नरहेको अनुमान गरिएको छ, तर त्यसका लागि हालको प्रतिरोध क्षमता कायम रहनुपर्ने शर्त पनि जोडिएको छ ।

प्रतिवेदनले रूस शान्ति वार्तामा साँच्चिकै चासो राखिरहेको नभई समय किन्न, अर्थतन्त्रमा परेको दबाब कम गर्न र दीर्घकालीन टकरावका लागि अवस्था पुनः मिलाउन वार्तालाई प्रयोग गरिरहेको दाबी गरेको छ ।

जनशक्ति अभाव पूर्ति गर्न रूसले देशव्यापी भर्ती प्रणाली खडा गरेको छ, जहाँ स्वेच्छिक सेवाभन्दा पनि दबाब, डर र आर्थिक विवशतामा आधारित भर्ना बढ्दै गएको उल्लेख गरिएको छ । बेरोजगार, ऋणमा डुबेका, थुनामा रहेका, कानुनी निगरानीमा रहेका तथा लागुऔषध र मदिरा दुर्व्यसनमा परेकाहरूलाई मुख्य लक्ष्य बनाइएको छ । श्रमिक आप्रवासी र विदेशी नागरिकहरू समेत यस प्रणालीमा तानिएका छन् ।

यस लामो युद्धले रूसभित्र आर्थिक र सामाजिक दबाब तीव्र बनाएको प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ । नागरिक क्षेत्रका अधिकांश उद्योग मन्दी वा स्थिरतामा पुगेका छन् भने राज्यले जनजीवनको गुणस्तरभन्दा रक्षा खर्चलाई प्राथमिकता दिएको छ, जसले आगामी वर्षहरूमा सामाजिक अस्थिरताको जोखिम बढाउन सक्छ ।

अफ्रिकी मुलुकहरूबाट आएका विद्यार्थीहरूलाई रोजगारी वा बसोबासको प्रलोभन देखाएर सैन्य तालिममा पठाइने र अग्रपंक्तिमा खटाइने घटनाहरू पनि प्रतिवेदनले उजागर गरेको छ । यस्ता विदेशी भर्तीहरू प्रायः उच्च क्षति हुने इकाइमा पठाइने गरिएको र यसले प्रशिक्षित सैनिक जोगाउने रूसी रणनीति झल्काउने बताइएको छ ।

साथै सेनाभित्र व्यापक अव्यवस्था, भ्रष्टाचार, मदिरा तथा लागुऔषध दुरुपयोग, चोरी र अधिकार दुरुपयोग बढ्दै गएको उल्लेख छ । कतिपय अग्रपंक्ति इकाइहरूमा सामान्य अवस्थामा हतियार दिनै नहुने व्यक्तिहरू खटाइएको प्रतिवेदनको टिप्पणी छ ।

रूसले २०२२ देखि २०२५ सम्म करिब १.५ देखि २ लाख कैदीहरूलाई जेलबाट भर्ती गरेको र अग्रपंक्तिमा पठाइएको तथ्य पनि प्रतिवेदनमा समेटिएको छ । गम्भीर अपराधमा दोषी ठहरिएकाहरूलाई माफीको सर्तमा युद्धमा पठाइएको उल्लेख गरिएको छ ।

यद्यपि सैन्य पेशागत स्तर खस्किएको भए पनि यसलाई खतरा घटेको रूपमा बुझ्नु गलत हुने चेतावनी दिइएको छ । प्रतिवेदनका अनुसार रूसले अब उच्च दक्ष युद्धभन्दा पनि लामो, उच्च क्षति हुने र संख्यामा आधारित संघर्षलाई प्राथमिकता दिएको छ ।

नाटो योजनाकारहरूका लागि मुख्य चिन्ता के हो भने यस्तो मोडलले दीर्घकालीन, धेरै मानवीय क्षति हुने द्वन्द्वको सम्भावना बढाउँछ, भलै रूस जटिल सैन्य अपरेसनमा कमजोर देखियोस् ।

प्रतिवेदनले सोभियत कालका धेरै सैन्य भण्डार समाप्त भइसकेको, तर त्यसका बाबजुद रूसले नयाँ गोलाबारुद, ड्रोन र मानवविहीन प्रणालीमा ठूलो लगानी गरिरहेको उल्लेख गरेको छ, जुन युक्रेन बाहिर पनि प्रयोग हुन सक्ने जोखिम रहेको छ ।

कतिपय विश्लेषकहरूले भने रूस पूर्ण रूपमा ‘संख्यामा मात्र आधारित’ रणनीतिमा सीमित नहुने तर्क गरेका छन् । अर्को अनुसन्धानले सन् २०२६ लाई ‘हाइब्रिड आक्रामकता’ को वर्ष हुन सक्ने बताउँदै सस्तो, गोप्य र अस्वीकार्य तोडफोडमार्फत युरोपभर अस्थिरता सिर्जना गर्ने रणनीतितर्फ रूस उन्मुख हुन सक्ने चेतावनी दिएको छ ।

त्यस्तो रणनीतिमा परम्परागत युद्धको सट्टा आगजनी, पूर्वाधारमाथि आक्रमण र गोप्य तोडफोडका लागि अस्थायी तथा ‘फ्याँक्न मिल्ने’ व्यक्तिहरू प्रयोग गरिने उल्लेख छ, जसको उद्देश्य युक्रेनप्रतिको पश्चिमी समर्थन भित्रैबाट कमजोर बनाउनु हो ।

Photo : AI