टेक्सास, अमेरिका, नोभेम्बर १४, २०२६। अमेरिकी अन्तरिक्ष प्रविधि कम्पनी स्पेसएक्सले अन्तरिक्ष अनुसन्धान र पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने रकेट विकासको क्षेत्रमा ऐतिहासिक सफलता हासिल गरेको छ। अर्बपति उद्यमी एलन मस्कको कम्पनी स्पेसएक्सले पृथ्वीको कक्षमा पुगेर फर्किएको विशाल स्टारसिप रकेटको माथिल्लो भागलाई पहिलोपटक प्रक्षेपणस्थलमै जडान गरिएका दुई शक्तिशाली यान्त्रिक हातको सहायताले सफलतापूर्वक समातेको हो।

शनिबार टेक्सासस्थित स्टारबेस प्रक्षेपण केन्द्रमा भएको यो ऐतिहासिक घटनापछि स्पेसएक्सका कर्मचारी, वैज्ञानिक तथा उपस्थित दर्शकहरू खुसीले चिच्याएका थिए। प्रत्यक्ष प्रसारणमा एक टिप्पणीकारले आश्चर्य व्यक्त गर्दै भने, “के तपाईं विश्वास गर्न सक्नुहुन्छ?”

नोभेम्बर १३, शुक्रबार स्थानीय समयअनुसार अपराह्न करिब ४ बजेर ४७ मिनेटमा प्रक्षेपण गरिएको स्टारसिपले पृथ्वीको १४ पटक परिक्रमा गरेको थियो। करिब साढे २२ घण्टाको अन्तरिक्ष यात्रापछि शनिबार अपराह्न ३ बजेर २० मिनेटतिर यसको माथिल्लो भाग पृथ्वीमा फर्किएको हो।

करिब १२४ मिटर अग्लो स्टारसिप विश्वकै सबैभन्दा शक्तिशाली रकेट प्रणालीमध्ये एक हो। यसमा तलको शक्तिशाली ‘सुपर हेभी’ बुस्टर र माथिल्लो ‘शिप’ गरी दुई प्रमुख भाग छन्। स्पेसएक्सले दुवै भागलाई पुनः प्रयोग गर्न सकिने गरी विकास गरिरहेको छ।

यसपटक कम्पनीले रकेटका दुवै भागलाई प्रक्षेपण टावरमा जडित विशाल यान्त्रिक हातबाट समात्ने महत्त्वाकांक्षी योजना बनाएको थियो। ‘चपस्टिक्स’ नाम दिइएका ती हातसहितको टावरलाई ‘मेचाजिला’ भनिन्छ।

तर शुक्रबारको प्रक्षेपणपछि पहिलो चरणको सुपर हेभी बुस्टरलाई समात्ने प्रयास सफल हुन सकेन। फर्किने क्रममा बुस्टर निर्धारित स्थानमा नपुगेपछि सुरक्षा प्रणालीले समात्ने प्रक्रिया रद्द गरेको थियो। त्यसपछि बुस्टरलाई मेक्सिकोको खाडीतर्फ मोडिएको र समुद्रमा खस्नुअघि आगोको ठूलो मुस्लोसहित विस्फोट भएको थियो।

यद्यपि, माथिल्लो भागले भने ऐतिहासिक सफलता हासिल गर्‍यो। पृथ्वीको वायुमण्डलमा अत्यधिक तापक्रम र दबाब सहँदै प्रवेश गरेको स्टारसिपले अन्तिम चरणमा आफ्ना रकेट इन्जिन पुनः सञ्चालन गरेर गति घटायो। त्यसपछि ठाडो अवस्थामा फर्किएको यानलाई प्रक्षेपण टावरका दुई विशाल यान्त्रिक हातले सुरक्षित रूपमा समाते।

यस अभियानमा स्टारसिपले स्पेसएक्सका २६ वटा नयाँ पुस्ताका स्टारलिंक सञ्चार उपग्रहसमेत पृथ्वीको तल्लो कक्षमा सफलतापूर्वक स्थापित गरेको थियो। यसले रकेटको अन्तरिक्ष यातायात क्षमता र व्यावसायिक उपयोगितासमेत प्रदर्शन गरेको छ।

यो सफलता किन महत्त्वपूर्ण छ ?

अहिलेसम्म अधिकांश रकेटहरू प्रक्षेपणपछि नष्ट हुने वा तिनका केही भाग मात्र पुनः प्रयोग गर्न सकिने अवस्थामा फर्काइने गरेका छन्। स्पेसएक्सले भने रकेटलाई अन्तरिक्षमा पठाएर पुनः सुरक्षित रूपमा फर्काउने र छोटो समयमा फेरि उडाउन सक्ने प्रविधि विकास गरिरहेको छ।

यो प्रविधि पूर्ण रूपमा सफल भए भविष्यमा अन्तरिक्ष यात्राको खर्च उल्लेखनीय रूपमा घट्न सक्नेछ। साथै, धेरै उपग्रह प्रक्षेपण गर्न, चन्द्रमामा मानव तथा सामग्री पुर्‍याउन र मंगल ग्रहमा मानव बस्ती स्थापना गर्ने दीर्घकालीन योजनालाई अगाडि बढाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासाले पनि स्पेसएक्सको उपलब्धिलाई महत्त्वपूर्ण प्राविधिक प्रगति मानेको छ। नासाको आर्टेमिस अभियानअन्तर्गत अन्तरिक्षयात्रीलाई चन्द्रमामा उतार्ने योजनामा स्टारसिपको विशेष भूमिका रहनेछ।

यद्यपि, यसपटक रकेटको माथिल्लो भाग सफलतापूर्वक समातिए पनि तल्लो बुस्टर गुमेकाले सम्पूर्ण रकेटलाई पुनः प्राप्त गर्ने लक्ष्य पूरा भएको छैन। बुस्टर किन निर्धारित स्थानमा पुग्न सकेन भन्ने विषयमा स्पेसएक्सका इन्जिनियरहरूले अनुसन्धान गरिरहेका छन्।

एलन मस्कले लामो समयदेखि अन्तरिक्ष यात्रालाई हवाई यात्राजस्तै नियमित, छिटो र तुलनात्मक रूपमा सस्तो बनाउने लक्ष्य सार्वजनिक गर्दै आएका छन्।

शनिबारको उपलब्धिले त्यो लक्ष्यतर्फ महत्त्वपूर्ण प्रगति देखाएको छ। अब स्पेसएक्सका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती दुवै चरणलाई सुरक्षित रूपमा फर्काएर बारम्बार प्रयोग गर्न सकिने प्रणालीको विश्वसनीयता प्रमाणित गर्नु हुनेछ।

अन्तरिक्ष प्रविधिको इतिहासमा नोभेम्बर १४, २०२६ को यो उपलब्धि पृथ्वीको कक्षबाट फर्किएको विशाल अन्तरिक्षयानलाई प्रक्षेपण टावरमै समात्न सकिएको ऐतिहासिक दिनका रूपमा दर्ज भएको छ।