इरानमा सरकारविरोधी आन्दोलन तीव्र गतिमा फैलिँदै जाँदा देशको समग्र अवस्था गम्भीर मानवीय र राजनीतिक संकटतर्फ धकेलिएको छ। राजधानी तेहरानदेखि प्रान्तीय सहरहरूसम्म सडकमा उत्रिएका हजारौँ नागरिकमाथि राज्य संयन्त्रले अभूतपूर्व दमन थालेपछि त्रास, डर र अनिश्चितताको वातावरण छाएको छ। इरानी अधिकारीहरूले पछिल्ला दिनहरूमा पक्राउ परेका सबै प्रदर्शनकारीलाई ‘राज्यविरुद्ध आन्तरिक युद्ध छेड्ने’ अभियोगमा दोषी ठहर गर्दै छिटो सुनुवाइ र कठोर सजाय दिने सार्वजनिक चेतावनी दिएका छन्। न्यायपालिका, गृह मन्त्रालय र सुरक्षा निकायका उच्च पदाधिकारीहरूले हिंसा, अवज्ञा र ‘आतंकवादी गतिविधि’को आरोप लगाउँदै मृत्युदण्डसम्म दिन सकिने संकेत खुलेआम दिएका छन्।

अमेरिकास्थित मानवअधिकार संस्थाहरूको तथ्यांकअनुसार गत महिना सुरु भएको व्यापक दमनयता कम्तीमा २ हजार ४ सयभन्दा बढी प्रदर्शनकारी मारिएका छन्। दशौँ हजार मानिस घाइते भएका छन् भने करिब १८ हजारभन्दा बढी नागरिक पक्राउ परिसकेका छन्। सरकारको नियन्त्रण कडा बन्दै जाँदा राजधानी तेहरानसहित अधिकांश प्रमुख सहरहरूमा इन्टरनेट र टेलिफोन सेवा लगातार छैटौँ दिन पनि बन्द छ। सञ्चार अवरुद्ध भएपछि वास्तविक अवस्थाबारे जानकारी बाहिर आउन मुस्किल बनेको छ। स्थानीय बासिन्दाहरूका अनुसार तेहरानको वातावरण “अत्यन्तै भारी, तनावपूर्ण र भयले ग्रसित” छ। यसैबीच, सरकारको अगुवाइमा सुरक्षाकर्मी र सर्वसाधारणको स्मृतिमा अन्त्येष्टि जुलुस निकालिएको छ, जसलाई सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले ‘राज्यको रक्षा गर्दा भएको बलिदान’का रूपमा चित्रण गरेका छन्।

मानवअधिकार उल्लंघनका घटनाहरू झनै भयावह विवरणसहित बाहिर आउन थालेका छन्। प्रदर्शनका क्रममा मारिएका नागरिकका शवसमेत परिवारलाई बुझाउन रकम असुल गरिएको आरोप सार्वजनिक भएको छ। तेहरान तथा अन्य सहरका अस्पताल र शवगृहबाट आफन्तको शव लिन परिवारहरूलाई पैसा तिर्न बाध्य पारिएको प्रत्यक्षदर्शीहरूको भनाइ छ। कतिपय अवस्थामा शव नै नदिइएको, कतै शरीरमा लागेको गोलीको संख्या अनुसार शुल्क निर्धारण गरिएको दाबी गरिएको छ। २३ वर्षीया फेसन डिजाइन विद्यार्थी रोबिना अमिनियनको परिवारले शव गुपचुप रूपमा लिएर बिना कुनै सार्वजनिक संस्कार अन्त्येष्टि गर्नुपरेको घटनाले राज्यको डर कति गहिरो छ भन्ने उजागर गर्छ। धेरै परिवारहरूले सरकारबाट शव पुनः खोसिने डरले आफ्ना प्रियजनहरूलाई अचिन्हित चिहानमा गाड्न बाध्य भएको बताइन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि तनाव तीव्र रूपमा बढेको छ। Donald Trump ले इरानी शासनलाई प्रदर्शनकारीलाई मृत्युदण्ड नदिन कडा चेतावनी दिँदै त्यसो गरिए “गम्भीर र कडा कारबाही” हुने बताएका छन्। उनले इरानी जनतालाई आन्दोलन जारी राख्न आग्रह गर्दै “मद्दत आउँदैछ” भन्ने अभिव्यक्ति दिएका छन्। अमेरिकी विदेश मन्त्रालयका अनुसार एक युवा प्रदर्शनकारीलाई आजै मृत्युदण्ड दिइन सक्ने गम्भीर खतरा छ, जसले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा थप आक्रोश पैदा गरेको छ।

यसै सन्दर्भमा, खाडी क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो अमेरिकी सैन्य अड्डा कतारस्थित अल–उदेद एयर बेसबाट केही अमेरिकी कर्मचारीलाई ‘सावधानीका रूपमा’ बाहिरिन निर्देशन दिइएको छ। ह्वाइट हाउसमा इरानमाथि सम्भावित सैन्य कारबाहीबारे छलफल भइरहेका बेला यो कदम चालिएको हो। करिब १० हजार अमेरिकी सैनिक तैनाथ रहेको उक्त अड्डा विगतमा पनि इरानको निशानामा परिसकेको थियो, जसका कारण क्षेत्रीय सुरक्षा जोखिम झनै बढेको विश्लेषण गरिएको छ।

कूटनीतिक तहमा युद्ध रोक्ने प्रयासहरू पनि जारी छन्। साउदी अरेबिया, कतार र ओमानले पर्दा पछाडि सक्रिय कूटनीति थालेका छन्। उनीहरूको साझा चिन्ता भनेको—यदि अमेरिका–इरानबीच सैन्य टकराव भयो भने त्यसले मध्यपूर्वको सुरक्षा, ऊर्जा आपूर्ति, व्यापार र समग्र क्षेत्रीय स्थायित्वमा गम्भीर असर पार्नेछ। तर टर्कीका कूटनीतिक स्रोतहरूका अनुसार अमेरिका र इरानलाई पुनः वार्तामा फर्काउने प्रयास निकै सुस्त छ र “ढिलो भइसकेको हुन सक्छ।”

इरानको आन्तरिक संकटले छिमेकी मुलुकहरूलाई पनि प्रत्यक्ष असर पारेको छ। पाकिस्तानका ३ सयभन्दा बढी नागरिक—विद्यार्थी, कामदार, तीर्थयात्री र पर्यटक—पछिल्ला केही दिनमा इरान छाडेर स्वदेश फर्किएका छन्। पाकिस्तान सरकारले सम्भावित जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै आफ्ना नागरिकको सुरक्षाका लागि विशेष संयन्त्र सक्रिय पारेको जनाएको छ।

इरान बाहिर बस्ने डायस्पोरा समुदाय पनि सडकमा उत्रिएका छन्। अस्ट्रेलियाको सिड्नीमा सयौँ मानिसले प्रदर्शन गर्दै ‘इरानी जनताले स्वतन्त्रता पाउनैपर्छ’ भन्ने नारा लगाए। १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिअघि प्रयोग हुने सिंह–सूर्य चिन्हसहितको झण्डा बोकेर प्रदर्शनकारीहरूले सर्वोच्च नेता Ayatollah Ali Khamenei विरुद्ध चर्का नारा लगाए। कतिपय प्रदर्शनकारीहरूले खुला रूपमा विदेशी हस्तक्षेपको मागसमेत गरेका छन्, जसले आन्दोलनको अन्तर्राष्ट्रिय आयाम झनै स्पष्ट बनाएको छ।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार इरान अहिले निर्णायक मोडमा उभिएको छ। एकातर्फ शासन झनै कठोर हुँदै गएको छ भने अर्कोतर्फ जनआक्रोश दबिए पनि पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन। यदि बाह्य सैन्य हस्तक्षेप भयो भने आन्दोलनको स्वरूप नाटकीय रूपमा परिवर्तन हुन सक्छ—कतिपय विश्लेषकहरूले यसले शासनविरुद्ध जनतालाई अझ एकताबद्ध गर्ने तर्क गर्छन् भने अन्यले उल्टै राष्ट्रियता र बाह्य खतरा देखाएर शासन बलियो बन्न सक्ने जोखिम औँल्याएका छन्। जे भए पनि, इरानको संकट अब केवल आन्तरिक विषय रहेन; यो सम्पूर्ण मध्यपूर्व र अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक स्थायित्वसँग गाँसिएको गम्भीर संकटको केन्द्रमा पुगिसकेको छ।