रसुवाको भोटेकोशीबाट सुरु भएर त्रिशूली–नारायणी नदी प्रणालीसम्म फैलिएको विनाशकारी बाढीले ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्‍याएको दुई साताभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि त्यसको प्रभाव सामान्य बनेको छैन। बाढीले काठमाडौँलाई देशका मध्य तथा पश्चिमी भूभागसँग जोड्ने प्रमुख ‘लाइफलाइन’ पृथ्वी राजमार्गको कृष्णभीर खण्डसमेत क्षतविक्षत बनाएपछि १४ दिनदेखि अवरुद्ध सडक खुलाउन पहाड काटेर नयाँ ट्रयाक निर्माणको काम अन्तिम चरणमा पुर्‍याइएको छ।

नेपाल प्रहरीको पछिल्लो आधिकारिक विवरणअनुसार शनिबार, भदौ २७ अर्थात् सेप्टेम्बर १२ बिहान ५ बजेसम्म भोटेकोशी–त्रिशूली बाढीबाट प्रभावित क्षेत्रमा १ हजार ३ सय ८४ जनाको शव फेला परिसकेको छ, जबकि ४ हजार ८९ जना अझै बेपत्ता रहेको भन्दै खोजी जारी छ। फेला परेका शवमध्ये रसुवामा १८५, नुवाकोटमा १९९, धादिङमा ७०, चितवनमा ३६४, गोरखामा ७७, तनहुँमा ३८, नवलपरासी पूर्वमा २२९ र नवलपरासी पश्चिममा २२२ जनाका शव छन्।

विपत्तिको भयावहता शव पहिचानको अवस्थाले पनि देखाएको छ। प्रहरीले फेला परेका शवको पहिचानका लागि मृतक र उनीहरूका आफन्तबाट गरी ३ हजार ६५ वटा डीएनए नमुना संकलन गरिसकेको जनाएको छ। हालसम्म १ हजार २ सय १३ शवलाई आवश्यक प्रक्रिया पूरा गरी सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गरिएको छ भने पहिचान हुन नसकेका १ हजार ३ सय ३५ शवको विवरणसमेत प्रहरीको वेबसाइटमा राखिएको छ। खोजी, उद्धार, राहत तथा शव व्यवस्थापनमा नेपाल प्रहरीका मात्रै करिब ८ हजार जनशक्ति परिचालित छन्।

यो महाविपत्ति भदौ १० गते अर्थात् अगस्ट २६ को बिहान अचानक सुरु भएको थियो। प्रारम्भिक रूपमा घटनालाई भूकम्प वा हिमताल विस्फोटसँग जोडेर विभिन्न अनुमान गरिए पनि पछिल्ला वैज्ञानिक अध्ययनले घटनाको मुख्य कारण उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको विशाल हिम–चट्टानी पहिरो अर्थात् ice-rock avalanche रहेको देखाएका छन्। चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानअन्तर्गतका अनुसन्धानकर्ताको अध्ययनले भारी वर्षा यसको मुख्य कारण नभएको र हिमनदीको अस्थिरताबाट सुरु भएको हिम–चट्टानी पहिरो तीव्र गतिमा तल झर्दै करिब २२ किलोमिटर यात्रा गर्ने क्रममा विशाल हिलो तथा भग्नावशेषयुक्त बहावमा परिणत भएको निष्कर्ष निकालेको छ।

घटनाका बेला रेकर्ड भएको ठूलो भूकम्पजस्तो कम्पनलाई समेत पछि भूकम्प नभई विशाल पहिरो तथा हिम–चट्टान खस्दा उत्पन्न भएको भूकम्पीय संकेतका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षणसम्बन्धी विश्लेषणअनुसार त्यसको शक्ति करिब म्याग्निच्युड ५.२ बराबरको seismic event का रूपमा रेकर्ड भएको थियो। त्यसपछि पानी, हिम, माटो, ढुंगा र विशाल भग्नावशेष मिसिएको बहाव लेन्दे–भोटेकोशी हुँदै नेपाल प्रवेश गरेर त्रिशूलीतर्फ दौडिएको थियो। केही स्थानमा त्रिशूलीको सतह आधा घण्टाभित्र करिब नौ मिटर बढेको विवरणसमेत सार्वजनिक भएको थियो।

रसुवागढी, टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी, मैलुङ, बेत्रावती हुँदै आएको बाढीले घर, बजार, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, विद्युत् प्रसारण संरचना तथा नेपाल–चीन सीमा व्यापार पूर्वाधारमा व्यापक क्षति पुर्‍यायो। बेत्रावती–रसुवागढी सडकको करिब ४२ किलोमिटर खण्डमा गम्भीर क्षति पुगेको प्रारम्भिक विवरण छ। रसुवागढीदेखि मुग्लिनसम्मका दर्जनौँ पुल प्रभावित भएका छन् र विभिन्न विवरणमा ३५ पुल पूर्ण रूपमा बगेको तथा ४१ पुलमा क्षति पुगेको उल्लेख गरिएको छ।

विपत्तिले जलविद्युत् क्षेत्रमा पनि गम्भीर धक्का दिएको छ। प्रारम्भिक सरकारी मूल्यांकनमा करिब ७८३ मेगावाट जलविद्युत् उत्पादन क्षमता प्रभावित भएको उल्लेख छ भने समग्र आर्थिक क्षति करिब चार खर्ब रुपैयाँ आसपास पुग्नसक्ने प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ। वास्तविक क्षतिको पूर्ण विवरण भने विस्तृत ‘पोस्ट डिजास्टर निड्स एसेसमेन्ट’ पछि मात्र स्पष्ट हुने सरकारी अधिकारीहरूले बताएका छन्।

यही बाढीको असाधारण बहावले धादिङको कृष्णभीरमा पृथ्वी राजमार्गको तल्लो आधार काट्दै लगेपछि भदौ १४ गते सडकको ठूलो भाग भासिएको थियो। करिब एक सय मिटर सडक प्रत्यक्ष रूपमा भासिएपछि पुरानै मार्ग तत्काल पुनर्निर्माण गर्न कठिन देखिएकाले माथिल्लो पहाड काटेर नयाँ ट्रयाक खोल्ने विकल्प अपनाइएको हो। पछिल्लो अवस्थामा करिब २५० मिटर लामो नयाँ ट्रयाक दुवैतर्फ जोड्ने काम पूरा भएको र अब ग्राभेल बिछ्याउने तथा रोलिङ गर्ने काम बाँकी रहेको नागढुङ्गा–मुग्लिङ सडक योजना पश्चिम खण्डले जनाएको छ।

योजना प्रमुख सजना अधिकारीका अनुसार नयाँ ट्रयाकमा ग्राभेललाई तह–तहमा राखेर रोलिङ गर्नुपर्ने भएकाले काम पूरा गर्न अझै तीनदेखि चार दिन लाग्न सक्छ। सबै काम योजनाअनुसार भए भदौ मसान्तसम्म कृष्णभीरबाट पुनः सवारी सञ्चालन गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। तत्कालका लागि नयाँ सडक पहाडतर्फ सारिए पनि दीर्घकालीन रूपमा कृष्णभीरको भौगर्भिक जोखिम हटेको छैन। विज्ञहरूले उक्त क्षेत्रमा सुरुङ, पुल, माटो स्थिरीकरण तथा अन्य भू–प्राविधिक उपायको अध्ययन गर्न सरकारलाई सुझाव दिएका छन्।

सरकारले कृष्णभीरको अस्थायी ट्रयाकमा मात्रै भर नपरी त्रिशूलीको अर्को किनारतर्फ करिब १२ किलोमिटर वैकल्पिक सडक सुधार गर्ने कामसमेत अघि बढाएको छ। कमजोर भौगर्भिक संरचना र नदीको निरन्तर कटानका कारण अहिले बनाइएको ट्रयाक दीर्घकालीन रूपमा कति सुरक्षित हुन्छ भन्ने प्रश्न कायमै रहेकाले वैकल्पिक मार्गलाई पनि प्रयोगयोग्य बनाउने तयारी भइरहेको हो।

कृष्णभीर नेपालका पुराना पहिरो जोखिमयुक्त क्षेत्रमध्ये एक हो। सन् २००० मा यही क्षेत्रमा गएको ठूलो पहिरोले पृथ्वी राजमार्ग ११ दिनसम्म अवरुद्ध बनाएको थियो। त्यसपछि कङ्क्रिट संरचना, बायो–इन्जिनियरिङ, बिरुवा रोपण तथा अन्य प्रविधि प्रयोग गरेर सडकलाई लामो समयसम्म स्थिर राखिएको थियो। तर यसपटक पहाडबाट झरेको सामान्य पहिरोभन्दा उल्टो त्रिशूली नदीको असाधारण बाढीले सडकको आधार नै तलबाट काटेपछि माथिल्लो सडकसमेत भासिएको प्राविधिकहरूको भनाइ छ।

पृथ्वी राजमार्ग अवरुद्ध हुँदा यसको असर यातायातमा मात्र सीमित भएको छैन। काठमाडौँ उपत्यकामा दैनिक उपभोग्य वस्तु, इन्धन र खाना पकाउने ग्यास आपूर्तिमा समेत दबाब परेको छ। नारायणगढ, हेटौँडा हुँदै काठमाडौँ प्रवेश गर्ने वैकल्पिक सडकमा सवारीको अत्यधिक चाप बढेको छ। काठमाडौँबाट धादिङ, चितवन, तनहुँ, कास्की र पश्चिम नेपालतर्फ जाने तथा ती क्षेत्रबाट राजधानी आउने यात्रु र मालवाहक सवारीले लामो दूरीको वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्नुपरेको छ।

भोटेकोशी–त्रिशूली विपत्तिले नेपालका हिमाली नदी प्रणाली, सीमापार विपद् सूचना आदानप्रदान, हिमनदी तथा हिम–चट्टानी पहिरोको नियमित निगरानी, नदी किनारका सडक तथा जलविद्युत् संरचनाको डिजाइन र आपत्कालीन पूर्वसूचना प्रणालीमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। वैज्ञानिकहरूले यस्तो घटना परम्परागत वर्षाजन्य बाढीभन्दा अत्यन्त छिटो र बिना पर्याप्त चेतावनी आउन सक्ने भएकाले नेपाल र चीनबीच उपग्रह सूचना, हिमनदी निगरानी, नदी बहाव तथा रियल–टाइम चेतावनी प्रणालीमा अझ बलियो सहकार्य आवश्यक रहेको औँल्याएका छन्।

कृष्णभीरमा नयाँ सडक खुलेपछि तत्काल राजधानीको प्रमुख आपूर्ति शृङ्खलामा राहत पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। तर १,३८४ शव फेला परिसक्दा पनि हजारौँ मानिस अझै खोजीको सूचीमा रहेको यो महाविपत्तिले नेपाललाई केवल सडक पुनःनिर्माण होइन, हिमाली विपद् बुझ्ने र त्यसअनुसार पूर्वाधार तथा पूर्वतयारीको अवधारणा नै पुनर्विचार गर्नुपर्ने कठोर सन्देश दिएको छ।